الگوی برساخت روایت‌ هویتی زنان ایران در مهندسی ادراک جنگ شناختی دشمن

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دکتری، گروه علوم سیاسی، موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی؛ سطح 4، حوزه علمیه قم، قم، ایران.

10.22034/scs.2025.79823

چکیده

تحولات اخیر در الگوهای تقابل امنیتی نشان می‌دهد که مواجهه دشمن با جمهوری اسلامی ایران از سطوح جنگ سخت و جنگ نرم عبور کرده و در قالب جنگ شناختی، معطوف به کنترل ادراک، معنا و هویت اجتماعی بازآرایی شده است. در این چارچوب، عاملیت زنان به‌عنوان یکی از مهم‌ترین بازیگران بازتولید فرهنگی، انتقال هنجارها و شکل‌دهی به سبک زندگی، به میدان اصلی مهندسی ادراک و روایت‌سازی هویتی تبدیل شده‌اند. مسأله محوری این پژوهش، تبیین سازوکار روایت‌سازی هویتی زنان ایران در مهندسی ادراک جنگ شناختی دشمن و ارائه الگویی نظام‌مند برای فهم فرآیند برساخت هویت‌های معارض است. پژوهش حاضر از نظر هدف بنیادی–کاربردی و از حیث روش، توصیفی–تحلیلی با رویکرد اکتشافی بوده و تحلیل روایت و بررسی اسناد و داده‌های رسانه‌ای انجام شده است. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که جنگ شناختی علیه زنان ایران بر منطق فلج‌سازی راهبردی مبتنی است و از طریق روایت‌سازی هدفمند، به بازمهندسی ادراک و در نهایت برساخت هویت‌های سیّال، متکثر و ناپایدار منجر می‌شود. این فرآیند در قالب الگویی چهارسطحی شامل سطح روایی، سطح شناختی، سطح هویتی و سطح کنشی قابل تبیین است. نتایج حاکی از آن است که روایت‌سازی هویتی، هسته مرکزی مهندسی ادراک در جنگ شناختی علیه زنان ایران را تشکیل می‌دهد و مواجهه مؤثر با آن، مستلزم شناسایی دقیق این الگو و طراحی روایت‌های هویت‌بخش جایگزین است.

کلیدواژه‌ها


آقاجانی، زهرا؛ جهانگیری، جهانگیر؛ لهسایی‌زاده، عبدالعلی (1396). فرایند برساخت هویت زنان در جریان طلاق: بازاندیشی در تقدس خانواده و قبح طلاق (مطالعه موردی: دانشجویان زن رشته‌های علوم اجتماعی دانشگاه های تهران). توسعه اجتماعی، 11(3)، ص 129-166.
ابطحی، سید نعمت‌الله (1381). نقش خانواده در هویت‌یابی نوجوانان و جوانان. آموزه، شماره 16، ص9-18.
افروغ، محسن (1404). الگوهای جنگ شناختی در مواجهه با زنان ایرانی؛ چالش‌های هویتی و راهکارهای مقاومت اجتماعی. پژوهش‌های میان‌رشته‌ای زنان، 7(23).
افروغ، محسن (1405). نسبت‌سنجی نقش زنان و نهادهای اجتماعی در بازسازی نظم اجتماعی در پسابحران‌های سیاسی-اجتماعی دهه 90  و 1401 در ایران. پژوهش‌های میان‌رشته‌ای زنان، 8(1).
برنیز، ادوارد ال (1396). صنعت پروپاگاندا؛ افکار عمومی چگونه تولید و تحریک می‌شود؟ مترجم سید مجتبی عزیزی. تهران: دانشگاه امام صادق (ع).
بهنر، جرد؛ وانک، میکائیل، (1384). نگرش و تغییر آنها. مترجم علی مهداد. تهران: جنگل.
بیات، آصف (1391). سیاست‌های خیابانی: جنبش تهیدستان در ایران. ترجمه اسدالله نبوی‌ چاشمی. تهران: شیرازه کتاب ما.
بیگی ملک‌آباد، هادی؛ بیگی ‌ملک‌آباد، بانو (1400). زن معاصر ایرانی و تبیین برخی عوامل زمینه‌ساز چالش‌های هویتی و پیامدها. معرفت فرهنگی اجتماعی، 12(3)، ص 103-120.
پورخوش سعادت، محمد (1391). کاربست ایران‌هراسی در مهندسی افکار عمومی مردم مصر. پانزده خرداد، شماره 22، ص35-72.
پورسعید، فرزاد (1401). تحلیل جنگ شناختی و اصول راهنمای آن در عصر اطلاعات. دیده‌بان امنیت ملی، شماره 129، ص91-104.
تاجیک، محمدرضا (1384). روایت غیریت و هویت در میان ایرانیان. تهران: فرهنگ گفتمان.
      تاجیک، محمدرضا (1386). خیابان و سیاست؛ تجربه سیاستی از جنس بازیگوشی در ایران امروز. پژوهشنامه علوم سیاسی، 2(8)، ص74-332.
توسلی، غلامعباس (1386). نظریه‌های جامعه‌شناسی. تهران: سمت، چاپ سیزدهم.
                 جنکینز، ریچارد (1381). هویت اجتماعی. مترجم تورج یاراحمدی. شیرازه.
حاجی‌زاده، سیروس (1401). تبیین زمینه‌ای، نظری، مفهومی و کاربردی جنگ شناختی. بازی جنگ، 5(10)، ص103-143.
حاجی‌زاده، سیروس؛ بزرگ‌زاده، مهدی؛ رضایت، غلامحسین (1396). چالش‌های نظری عمق‌بخشی در محیط پیرامون. سیاست دفاعی، 26(101).
خلیلی، زهرا؛ جعفری، فائزه؛ خلیلی، سعید (1402). خیزش زنان در اغتشاشات 1401: تحلیلی مبتنی بر نظریه‌های آصف بیات. مطالعات کاربردی در علوم اجتماعی و جامعه‌شناسی، 6(25)، ص63-74.
                دهخدا، علی‌اکبر (1377). لغتنامه. تهران: دانشگاه تهران، ج15.
دوکلوزی، فرانچوز (1401). جنگ شناختی. مترجم جواد باجلانی. دانشگاه غیرانتفاعی آفاق.
رشید، مهدی (1403). رویکردی تطبیقی و مقایسه‌ای به ساخت قدرت در دو گفتمان سکولار و انقلاب اسلامی در دهه اول انقلاب اسلامی ایران. مطالعات انقلاب اسلامی، شماره 78، ص111-132.
ریاحی، محمدرضا (1398). مهندسی افکار؛ دیپلماسی عمومی آمریکا در برخورد با جمهوری اسلامی ایران. قم: دین و رسانه.
رینولدز، وینس (1404). مهندسی اجتماعی. مترجم احمدرضا تمدن و سید محمد کاظمی. تهران: نسل روشن.
سبیلان اردستانی، حسن (1384). رویکردی تئوریک به عوامل و شکل‌دهی و کنترل افکار عمومی. مطالعات عملیات روانی، شماره 9، ص47-69.
              سجادی، مهدی (1383). بررسی تطبیقی هویت زن از منظر مدرنیسم و پست مدرنیسم و دلالت‌های تربیتی آن. پژوهش‌های آموزش و یادگیری، 2(1).
  شهریاری، مرضیه (1386). مطالعه پدیدارشناسانه زیست پنهان کافه‌ها و برساخت هویت زنان. مطالعات اجتماعی روان‌شناختی زنان، شماره 83، ص 151-190.
عراقی، عبدالله؛ بیدگلی، محمد؛ رجبی ده‌برزوئی، اصغر (1401). واکاوی اهداف جنگ شناختی دشمن و راهکارهای تاب‌آوری مقابله با آن با تاکید بر آموزه‌های قرآن. مطالعات دفاع مقدس، 8(32)، ص143-162.
غلامی، احمد؛ بهره‌مند، شیما (1404). اصقلاب: سیاست، ناجنبش و انقلاب در گفت‌وگو با آصف بیات. تهران: کتاب شرق.
  قربانی زواره، محمدحسین (1402). جنگ شناختی (تغییر ادراک و اندیشه). تهران: دافوس.
کاستلز، مانوئل (1389). عصر اطلاعات. مترجمان افشین خاکبار و احد علیقلیان. تهران: طرح نو، چاپ ششم.
کلمنز، الیزابت استفانی (1401). جامعه‌شناسی سیاسی. مترجم شیرین کریمی. تهران: زندگی روزانه.
گیدنز، آنتونی (1378). تجدد و شخص. ترجمه ناصر موفقیان. تهران: نشرنی.
محمدی‌نجم، سید حسین (1395). جنگ شناختی؛ بُعد  پنجم جنگ. تهران: موسسه آموزشی و تحقیقاتی صنایع دفاعی.
معین، محمد (1379). فرهنگ فارسی. تهران: امیرکبیر، ج4.
ملکی، کیومرث؛ علی‌اکبری، اسماعیل؛ پاهکیده، اقبال؛ پورخداداد، بهناز (1394). مراکز تهدیدپذیر استان کرمانشاه و ملاحاظات پدافند غیرعامل با رویکردی بر نظریه پنج حلقه جان واردن. پژوهشنامه جغرافیای انتظامی، 4(13)، ص147-168.
مید، جورج (1400). ذهن، خود و جامعه. مترجم: محمد صفار و علیرضا محسنی تبریزی. تهران: سمت.
  میل، جان استوارت (1393). انقیاد زنان. ترجمه علاء‌الدین طباطبایی. تهران: هرمس.
نفیو، ریچارد (1399). هنر تحریم‌ها؛ نگاهی از درون میدان. ترجمه سید علی صادقی. تهران: پیام محراب.
هادویان، ناصر (1382). سازه‌انگاری از روابط بین‌الملل تا سیاست خارجی. سیاست خارجی، 17(4).
هرمیداس باوند، داود (1377). چالش‌های برون‌مرزی و هویت ایرانی در طول تاریخ. اطلاعات سیاسی-اقتصادی، شماره 129 - 130.
 
 
Erikson, E. H. (1968). Identity: Youth and crisis. W. W. Norton & Company.
Warden, J. A. (1988). The air campaign: Planning for combat. Washington, DC: National Defense University Press.