تحلیل تطبیقی سازه‌های معنایی «امدادرسانی» و دلالت‌های اجتماعی آن در قرآن کریم

نوع مقاله : جامعه‌شناسی دین، اخلاق و سیستم‌های اجتماعی در قرآن

نویسنده

دانشیار، دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، قم، ایران.

10.22034/scs.2026.74115.1477

چکیده

هدف پژوهش حاضر تبیین نظام معناشناختی مفاهیم حوزه «امدادرسانی» در قرآن کریم و تحلیل دلالت‌های اجتماعی برآمده از آن، با تکیه بر معناشناسی شبکه‌ای بوده است. روش تحقیق، توصیفی-تحلیلی با رویکرد معناشناسی تاریخی و تحلیل مؤلفه‌ای است که در آن، بافت‌های قرآنی، معنای محوری و توسعه معنایی هر واژه واکاوی شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که پنج واژه کلیدی «اعطاء»، «انفاق»، «ایتاء»، «رفد» و «رزق»، اگرچه در معنای پایه «امدادرسانی» مشترک هستند، اما هر یک با مؤلفه‌های معنایی منحصربه‌فرد، دامنه شمول و کارکرد اجتماعی متفاوتی یافته‌اند: «اعطاء» به عنوان هسته عام و فراگیر، «انفاق» بر بخشش همراه با خروج از ملکیّت و ایثار، «ایتاء» بر اعطای مواهب بزرگ و با شأن، «رفد» بر عطای توأم با پشتیبانی فعال، و «رزق» بر عطای نافع و حیات‌بخش مستمر دلالت دارد. این مفاهیم در تعامل با یکدیگر، شبکه‌ای معنایی را شکل می‌دهند که افزون‌بر دلالت زبانی، واجد دلالت‌های اجتماعی مشخصی است. این پژوهش با بهره‌گیری از روش‌شناسی ترکیبی سه‌مرحله‌ای (تحلیل مؤلفه‌های معنایی، بافت‌شناسی اجتماعی و استنتاج دلالت‌های اجتماعی) نشان می‌دهد که این شبکه معنایی، الگویی منسجم برای بازتعریف رابطه «خود» و «دیگری»، نهادینه‌سازی مسئولیت‌پذیری جمعی، تمایز میان کمک فداکارانه و تأمین حکیمانه، تقویت همیاری متقابل، و پشتوانه‌سازی برای قوانین حمایتی در جامعه اسلامی ارائه می‌دهد. نتیجه نهایی آنکه، شناخت دقیق این شبکه می‌تواند مبانی نظری و عملی سبک زندگی اسلامی را در حوزه روابط اجتماعی، اقتصادی و اخلاقی تقویت کرده و «امدادرسانی» را از یک کنش فردی به یک نظام اجتماعی منسجم تبدیل کند.

کلیدواژه‌ها


قرآن کریم.
آلوسی، محمود (۱۴۱۷ق). روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم. بیروت: دارالکتب العلمیه، ج30، 1.
ابن‌عاشور، محمدطاهر (بی تا). التحریر و التنویر. بیروت: مؤسسه التاریخ العربی، ج1، 11.
ابن‌فارس، احمد (۱۴۰۴ق). معجم مقاییس اللغه. تحقیق: عبدالسلام محمد هارون. قم: مکتب الاعلام الاسلامی، ج4-5، 1-2.
ابوهلال عسکری، حسن بن عبدالله. (۱۴۱۲ق). الفروق اللغویه. قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
ازهری، محمد بن احمد (بی‌تا). تهذیب اللغه. تحقیق: محمد عوض مرعب. بیروت: داراحیاء التراث العربی، ج14.
ایزتسو، توشیهیکو (۱۳۸۰). خدا و انسان در قرآن: معناشناسی جهان‌بینى قرآن. ترجمه: احمد آرام. تهران: شرکت سهامی انتشار.
ایزتسو، توشیهیکو (۱۳۸۱). مفاهیم اخلاقی-دینی در قرآن. ترجمه: فریدون بدره‌ای. تهران: فرزان روز.
پاکتچی،‌ احمد (۱۳۸۸). درآمدی بر استفاده از روش‌های معناشناسی در مطالعات قرآنی. پژوهش دینی، شماره ۱۸، ص۷-۲۸.
پالمر، فرانک (۱۳۴۶). نگاهی تازه به معنی‌شناسی. ترجمه کوروش صفوی. تهران: نشر مرکز.
جوهری، اسماعیل بن حماد (۱۴۰۴ق). الصحاح: تاج اللغه و صحاح العربیه. تحقیق: احمد عبدالغفور عطار. بیروت: دارالعلم للملایین، ج6، 2.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد (۱۴۱۲ق). المفردات فی غریب القرآن. دمشق: دارالقلم.
زجاج، ابراهیم بن سری (۱۴۱۸ق). معانی القرآن و اعرابه. تحقیق: عبدالجلیل عبده شلبی. بیروت: عالم الکتب.
سجستانی، سلیمان بن اشعث (۱۴۱۶ق). نزول القرآن. تحقیق: محمد بن ابراهیم الحیاد. ریاض: دارالوطن.
صفوی، کوروش (۱۳۹۷). درآمدی بر معناشناسی. تهران: نشر علمی.
طبرسی، فضل بن حسن (۱۳۷۶). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. تهران: ناصرخسرو، ج5-8.
طوسی، محمد بن حسن (بی‌تا). التبیان فی تفسیر القرآن. تحقیق: احمد حبیب قصیر عاملی. بیروت: داراحیاء التراث العربی، ج10، 1.
العطا، فرید (۲۰۱۷م). الشبکات الدلالیه فی القرآن الکریم: دراسه نظریه تطبیقیه. عمان: دار الفتح للدراسات والنشر.
فراهیدی، خلیل بن احمد (۱۴۱۴ق). کتاب العین. تحقیق: مهدی مخزومی و ابراهیم سامرائی. قم: دارالهجره، ج2-1.
فیومی، احمد بن محمد (۱۴۰۵ق). المصباح المنیر. قم: دارالهجره.
قرطبی، محمد بن احمد (۱۴۱۳ق). الجامع لاحکام القرآن. بیروت: دارالفکر، ج1.
کروفت، ویلیام؛ کروز، دی. آلن (۱۳۸۶). معناشناسی شناختی. ترجمه رضا امینی. تهران: انتشارات سمت.
لیونز، جان (۱۳۸۶). درآمدی بر معناشناسی زبان. ترجمه: مریم وشمگیر و نسرین حیدری. تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت).
مرکز فرهنگ و معارف قرآن (۱۳۹۸). فرهنگ‌نامه تحلیل واژگان مشابه در قرآن. قم: بوستان کتاب.
مصطفوی، حسن (۱۳۷۴). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم. تهران: مرکز نشر آثار علامه مصطفوی، ج12، 4.
واحدی نیشابوری، علی بن احمد (۱۴۱۵ق). التفسیر البسیط. تحقیق: محمدحسین علی‌صغیر. بیروت: دارالکتب العلمیه، ج1.
واعظ‌زاده خراسانی، محمد (۱۳۸۸). المعجم فی فقه لغه القرآن و سرِّ بلاغته. مشهد: آستان قدس رضوی.
یوسف، محمدعلی محمد (۲۰۱۹م). الدلاله الشبکیه لمفردات القرآن الکریم: دراسه فی المنهج. قاهره: دار السلام للطباعه والنشر.