جنگ ادراکی در سایه بیماری: تحلیل راهبردهای بی.‌‌بی.‌‌سی. فارسی برای تغییر باورهای دینی ایرانیان در پاندمی کرونا

نوع مقاله : فرهنگ، رسانه و روان‌شناسی اجتماعی

نویسنده

دانشیار، گروه علوم اجتماعی، دانشکده فرهنگ و علوم اجتماعی، دانشگاه باقرالعلوم(ع)، قم، ایران

10.22034/scs.2026.72595.1435

چکیده

هدف پژوهش حاضر تحلیل راهبردهای عملیات ادراکی صفحه اینستاگرام بی.‌بی.‌سی. فارسی علیه جمهوری اسلامی ایران در بحران کرونا است. با توجه به گستردگی مخاطبان ایرانی صفحه اینستاگرامی این شبکه، درک چگونگی بهره‌برداری این رسانه از بحران‌ها برای مدیریت افکار عمومی و تحریک عواطف مخاطبان ایرانی حائز اهمیت است. در این مطالعه، با استفاده از روش تحلیل مضمون، تمام پست‌های اینستاگرامی بی.‌بی.‌سی. فارسی در بازۀ زمانی هشت ماهه ابتدایی شیوع کرونا در ایران بررسی شد. یافته‌ها نشان می‌دهد که بی‌.بی‌.سی. فارسی، عملیات‌ شناختی خود را بر پایه دو راهبرد اصلی «تخریب چهره دین» و «تضعیف باورهای دینی» پیش برده‌ است. راهبرد نخست از تاکتیک‌هایی مانند «قم‌هراسی» و «تخریب چهره افراد مذهبی» استفاده کرده است. این امر با هدف مخدوش کردن قداست قم به عنوان مرکزی مذهبی و نفی اعتبار اقدامات دینی در کنترل بحران کرونا صورت گرفته است. راهبرد دوم نیز با ایجاد دوگانه‌هایی مانند «سلامت و آیین‌های مذهبی»، «سلامت و زیارت»، «سلامت و مراسم عزاداری محرم» و «تقابل علم و دین»، به دنبال ایجاد سردرگمی و چالش در باورهای دینی مردم ایران بوده است. در مجموع، این پژوهش تاکید می‌کند که در پاندمی کرونا، رسانه‌های معاند با بهره‌گیری از راهبردهای پیچیده، قدرتمند و نامحسوس، اعتقادات مخاطبان ایرانی را به منظور تغییر نگرش و رفتار آنان در قبال دین، نهادهای مذهبی و نظام حاکم، هدف قرار داده‌اند.

کلیدواژه‌ها


افتخاری، اصغر و همکاران (1389). قدرت نرم و سرمایه اجتماعی (با تأکید بر بسیج). تهران: دانشگاه امام صادق(ع)؛ دانشگاه جامع امام حسین(ع)، دانشکده و پژوهشکده پیامبر اعظم(ع).
باقری‌‌چوکامی، سیامک (1395). موج چهارم جنگ نرم. قم: پژوهشگاه علوم اسلامی امام صادق(ع)، انتشارات زمزم هدایت.
بشیر، حسن (1399). مجموعه مقالات دین، رسانه، کرونا. قم: دین و رسانه.
حسینی، سید علی (1393). مبانی جنگ نرم و راهبردهای رسانه در تقابل با آن. تهران: مرکز تحقیقات صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران.
خامنه‌ای، سید علی (10/5/1399). بیانات در سخنرانی تلویزیونی به مناسبت عید قربان. قابل دسترس در:
https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=46146
خدایار، ابرهیمی (1399). ابعاد جنگ شناختی نظام سلطه علیه ایران با تأکید بر تاکتیک دوگانه‌‌سازی (مطالعه موردی ویروس کرونا). مطالعات عملیات روانی، شماره51، ص97-112.
زابلی‌زاده، اردشیر (1390). بی‌‌بی‌‌سی فارسی و انتخابات 88 ایران. جستارهای سیاسی معاصر، 6(18)، ص123-146.
عابدی‌ جعفری، حسن؛ تسلیمی، محمدسعید؛ فقیهی، ابوالحسن (1390). تحلیل مضمون و شبکه مضامین: روشی ساده و کارآمد برای تبیین الگوهای موجود در داده‌های کیفی. اندیشه مدیریت راهبردی، شماره 10، ص151- 198.
عبداله‌‌خانی، علی (1386). جنگ نرم3: نبرد در عصر اطلاعات. تهران: مؤسسه فرهنگی مطالعات و تحقیقات بین‌المللی ابرار معاصر تهران.
غفاری‌‌قدیر، جلال؛ یاری، بهروز (1396). بازنمایی دوران دفاع مقدس در سایت و شبکه بی‌بی‌سی فارسی. مطالعات انقلاب اسلامی و دفاع مقدس، شماره1، ص133-164.
فرقانی، محمدمهدی؛ تقوی‌پور، محمدرضا (1398). از گفتمان‌سازی تا جریان‌سازی بی‌‌بی‌‌سی فارسی بر محور پرونده‌‌های حقوق بشر. پژوهش‌‌های ارتباطی، 26(97)، ص77-110.
قربانی، محمدمهدی؛ امانی‌‌توانی، علی (1397). تحلیل گفتمان حاکم بر شبکه‌‌های ماهواره‌‌ای وهابی فارسی زبان. قم: صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران، اداره‌کل پژوهش‌‌های اسلامی رسانه.
کرمانی، حسین و همکاران (1402). کرونا در توییتر و اینستاگرام: تحلیل قالب‌‌های گفتمانی تولید شده توسط کاربران در دوران همه‌‌گیری ویروس کرونا. مطالعات رسانه‌‌های نوین، 9(35)، ص349-396.
محمدی، عبدالله (1395). پایه‌‌های فکری جنگ نرم. تهران: کانون اندیشه جوان، چاپ دوم.
مظلومیان، امیرمجاهد و همکاران (1398). مطالعه رویکرد سیاست فرهنگی تلویزیون بی‌بی‌سی فارسی. راهبرد اجتماعی فرهنگی، 8(2)، ص235-264.
مولائی آرانی، مهدی (1399). مسائل فرهنگی- اجتماعی کرونا و پیامدهای آن در عرصه حکمرانی: گفتگوهای تحلیلی. قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
مهانیان، علیرضا؛ مجردی، سعید (1393). راهبردهای جمهوری اسلامی در قبال شبکه‌‌های اجتماعی مجازی در جنگ آینده. راهبرد دفاعی، 12(46)، صص 79-115.
نای، جوزف (1389). قدرت نرم ابزارهای موفقیت در سیاست بین الملل. با مقدمه اصغر افتخاری؛ ترجمه سید محسن روحانی و مهدی ذوالفقاری. تهران: دانشگاه امام صادق(ع)، چاپ سوم.