اصول اخلاق قومی و ملی و نقش آن در انسجام اجتماعی

نوع مقاله : جامعه‌شناسی دین، اخلاق و سیستم‌های اجتماعی در قرآن

نویسنده

دانشیار، گروه جامعه‌شناسی، موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، قم، ایران

10.22034/scs.2026.73830.1468

چکیده

در جوامع بشری، به ویژه جوامع چندفرهنگی، چالش اصلی این است که چگونه می‌توان هم به تنوع فرهنگی، مذهبی، قومی و یا نژادی احترام گذاشت و هم اصول اساسی اخلاق ملی را حفظ کرد. حیات اجتماعی بشری، بیانگر این واقعیت تلخ است که برتر پنداشتن برخی گروه‌های قومی و انسانی، به دلیل تعلق به قومیت و نژاد یا زبان خاص، بسترساز تعارضات، اختلافات، تنش‌‌های قومی و یا نژادی بوده است. هدف این پژوهش، واکای و تبیین نقش اصول اخلاق قومی و ملی در هویت یکپارچه ملی و انسجام اجتماعی است؛ اینکه چگونه می‌‌توان تنوع هویت‌های قومی، تنش‌ها و اختلافات قومی و... را جهت‌دهی نموده، هویت ملی یکپارچه و منسجم داشت. این پژوهش با روش تحلیلی توصیفی و اسنادی به واکاوی مبانی و اصول اخلاق قومی و ملی و نقش آن در تقویت انسجام اجتماعی با تاکید بر دیدگاه علامه مصباح یزدی می‌‌پردازد. یافته‌های پژوهش حاکی از این است که هرچند برخی ذهنیت و سرگذشت مشترک تاریخی، میراث مشترک فرهنگی و دین مشترک و برخی نیز فرهنگ،‌ پرچم، محدوده جغرافیایی و زبان را موجب همبستگی و وحدت ملی برمی‌‌شمارند، اما در اسلام پایبندی به مبانی اخلاق قومی و ملی (ازجمله اعتقاد به توحید و یکتاپرستی، عدالت‌‌خواهی، آخرت‌گرایی و معادباوری، سنّت‌‌های الهی در تدبیر جوامع، و اخلاق‌مداری)، و پایبندی به اصول اخلاق قومی و ملی (ازجمله اصل کمال‌‌جویی، همبستگی و اتحاد مسالمت‌‌آمیز، مسئولیت‌‌پذیری اقوام در برابر رفتار خویش، امر به معروف و نهی از منکر) ازجمله عوامل مهم تقویت همبستگی ملی و انسجام اجتماعی هستند. بنابراین، در جامعه دینی، با پایبندی به مبانی اخلاق قومی و ملی و نیز اصول اخلاقی می‌توان شاهد همزیستی مسالمت‌آمیز اقوام و نژادهای گوناگون با حفظ هویت ملی و دینی خویش بود.

کلیدواژه‌ها


قرآن کریم.
نهجالبلاغه.
آقاجانی، نصرالله (1393). ویژگی‌ها و انواع سنّت‌های الهی در تدبیر جوامع. اسلام و مطالعات اجتماعی، 2(3)، ص32-60.
احمدی، حمید (1389). قومیت و قوم‌گرایی در ایران. تهران: نشر نی.
امیدی، علی (بی‌تا). مقایسه مدل‌های ساختاری مدیریت مناطق جوامع متکثر قومی: درس‌هایی برای ایران. برنامه و بودجه، شماره 106، ص65-99.
امیرکافی، مهدی؛ حاجیانی، ابراهیم (1392). نسبت هویت قومی و ملی در جامعه چندقومیتی ایران: بررسی و مقایسه سه رهیافت نظری. راهبرد، 22(66)، ص146-117.
پیرحیاتی، مهسا (1400). مدل علّی مسئولیت‌پذیری اجتماعی براساس اخلاق حرفه‌ای و کیفیت زندگی کاری با نقش واسطه‌ای خودکارآمدی اجتماعی در معلمان دوره متوسطه اول شهر ایلام. پایان‌نامه کارشناسی ارشد. دانشگاه پیام نور کرمانشاه.
تاجیک، محمدرضا (1379). میزگرد وفاق اجتماعی. مطالعات ملی، شماره 2-3.
ترنر، ا.ج. جاناتان (1378). مفاهیم و کاربردهای جامعهشناسی. ترجمه محمد فولادی وندا و محمد عزیز بختیاری. انتشارات مؤسسه امام خمینی.
داوری اردکانی، رضا (1364). ناسیونالیسم، حاکمیت ملی و استقلال. اصفهان: انتشارات پرسش.
دوفونتت، فرانسوا (1369). نژادگرایی (راسیسم). ترجمه حسین شهیدزاده. تهران: سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد (1412ق). مفردات الفاظ قرآن. بیروت: دارالقلم.
رجبی، محمود (1383). قانونمندی جامعه و تاریخ. تاریخ در آینۀ پژوهش، 1(2).
زیباکلام، صادق (1379). میزگرد پیرامون همبستگی ملی و وفاق اجتماعی. مطالعات ملی، شماره 1.
سید امامی، کاووس (1387). هویت‌های قومی از کجا برمی‌خیزند؟: مروری برنظریه‌های اصلی. خط اول، 2(7)، ص15-32.
طباطبائی، سید محمدحسین (1333). اصول فلسفه و روش رئالیسم. تهران: صدرا، ج12.
فکوهی، ناصر (1381). تاریخ اندیشه و نظریههای انسانشناسی. تهران: نشر نی.
فولادی وندا، محمد (1393). اصول اخلاقی حاکم بر رسانه ملی. قم: موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
قاسمی، علی اصغر؛ ابراهیم‌آبادی، غلامرضا (1390). نسبت هویت ملی و وحدت ملی در ایران. راهبرد، شماره 59، ص107-138.
قاضی ‌مرادی، حسن (1395). در پیرامون خودمداری ایرانیان. تهران: نشر اختران.
قربان‌پور (دشتکی)، علی؛ کلانتر مهرجردی، علی‌رضا (1401). قومیت در ایران؛ فروکاست «هویت قومی» به «هویت طایفه‌ای». جامعه‌شناسی سیاسی ایران، 5(12)، ص1318-1304.
کشتگر، امیر؛ میرحسینی، سید احمد؛ جعفری،‌ علی (1399). واکاوی رویکرد اخلاق‌ شناختی قرآن کریم در مواجهه با تبعیض قومی و نژادی. پژوهشنامه اخلاق، 13(50)، ص105-124.
گولد، جولیوس؛ کولب، ویلیام ل. (1376). فرهنگ علوم اجتماعی. مترجمان مصطفی ازکیا و دیگران. تهران: مازیار.
گیدنز،‌ آنتونی (1386). جامعه‌شناسی. ترجمه حسن چاوشیان. تهران: نشر نی.
محمدی ری‌شهری، محمد (1375). میزان الحکمه. ترجمه حمیدرضا شیخی. قم: دارالحدیث، ج7.
مسعودی، جهانگیر؛ ساداتی‌زاده، سید سجاد (1394). رابطۀ اخلاق و سیاست. اخلاق در علوم و فناوری، 10(3)، ص١٩-28.
مصباح یزدى، محمدتقى (1379الف). آذرخشی دیگر از آسمان کربلا. تدوین محمود پاکروان. قم: موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
مصباح یزدى، محمدتقى (1379ب). جامعه و تاریخ از دیدگاه قرآن. تهران: سازمان تبلیغات اسلامی.
مصباح یزدى، محمدتقى (1386). در جستجوی عرفان اسلامی. تدوین و نگارش: محمدمهدی نادری قمی. قم: انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
مصباح یزدى، محمدتقى (1388). نقش تقلید در زندگی. قم: انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
مصباح یزدى، محمدتقى (1389). آفتاب مطهر: زندگی، اندیشه و خدمات علمی و فرهنگی علامه شهید آیت‌الله مرتضی مطهری. نگارش نگارش غلامرضا گلی‌زواره. قم: موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
مصباح یزدى، محمدتقى (1390). سجاده‌های سلوک: شرح مناجات‌های امام سجاد(ع). تدوین و نگارش: کریم سبحانی. قم: انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ج1.
مصباح یزدى، محمدتقى (1391الف). اخلاق در قرآن. تحقیق و نگارش: محمدحسین اسکندری. قم: انتشارات مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینى‌، ج1، 4.
مصباح یزدى، محمدتقى (1391ب). پند جاوید: شرح وصیت امیرالمؤمنین على(ع) به فرزندش امام حسن مجتبی(ع). نگارش: علی زینتی. قم: انتشارات مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینى.
مصباح یزدى، محمدتقى (1391ج). پرسش‌ها و پاسخ‌‌ها. قم: انتشارات مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینى.
مصباح یزدى، محمدتقى (1392). انسان‌سازی در قرآن. نگارش: محمود فتحعلی. قم: انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
میلر، دیوید (1383). ملیت. ترجمه داود غرایاق زندی. تهران: موسسه مطالعات ملی، تمدن ایرانی.
هیوود، اندرو (1392). سیاست. ترجمه عبدالرحمن عالم. تهران: نشر نی.
یاهک، ‌سجاد؛ کشاورز دیزجینی، سماء (1400). رصد ارزش‌های اخلاقی در جامعه ایران؛ ‌بررسی روند تغییر ارزش‌های اخلاقی طی پنح دهۀ اخیر. تهران:‌ پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات، مرکز رصد فرهنگی کشور.
Connor, W. (1987). Ethnontionalism. In: M. Weiner & S.P. Huntington, Understanding Political Development. Boston: Little Brown & co.
Erikson, E. H. (1967). Identity: Youth and Crisis. New York: W. W. Norton & Company.
Naisbitt, J. (1994). Global Paradox. New York: William Morrow & Co, Inc.
Shils, E. P. (1957). Sacred, & Civil Ties. British Journal of Sciology, no. 8.