طرح یک عاملیت فطرت‌بنیان: گذر از دوگانه‌ ساختار و عاملیت در اندیشه‌ شهید مرتضی مطهری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 کارشناسی ‌ارشد، گروه فلسفه علوم اجتماعی، دانشگاه باقرالعلوم(ع)، قم، ایران

2 استادیار، گروه فلسفه علوم اجتماعی، دانشگاه باقرالعلوم(ع)، قم، ایران

10.22034/scs.2026.72863.1440

چکیده

هدف این پژوهش، تبیین خاستگاه و حقیقت عاملیت انسانی در نسبت با نیروهای قوام‌بخش نظم اجتماعی و ارائه مبنایی پایدار برای کنش انتقادی است. رهیافت‌های متعارف جامعه‌شناختی، از جبرگرایی ساختاری تا نظریه‌های تلفیقی، عمدتاً به دلیل فقدان یک نقطه اتکای وجودشناختی فرا اجتماعی، در توجیه مقاومت عاملیت ناکام می‌مانند. از این‌رو، پژوهش حاضر با استخراج و صورت‌بندی نظریه «عاملیت فطرت‌بنیان» از منظومه فکری شهید مرتضی مطهری، به دنبال ارائه یک چارچوب نظری بدیل برای عبور از این بن‌بست است. مسئله اصلی آن است که نظریه «عاملیت فطرت‌بنیان» در اندیشه مطهری، چگونه می‌تواند با ارائه یک منبع معیار وجودشناختی و مستقل برای کنشگر، به خلأ تبیینی و «معضل معیار» در نظریه‌های جامعه‌شناختی رایج پاسخ دهد؟ به عبارت دیگر، این نظریه چگونه در برابر تقلیل‌گرایی اجتماعی مقاومت کرده و الگویی پایدار برای کنش انتقادی تحول‌خواه در برابر ساختارهای قاهر می‌سازد؟ روش‌ این تحقیق مبتنی بر «بازسازی مفهومی» است. در این رویکرد تحلیلی، مفاهیم بنیادین انسان‌شناسی مطهری (به‌ویژه میدان مفهومی سه‌گانه غریزه، عادت و فطرت) به‌صورت فعالانه برای حل یک معضل دیرپا در جامعه‌شناسی نظری بازخوانی می‌شوند. در این فرآیند، اندیشه مطهری به‌عنوان بنیان یک مدل تحلیلی استخراج شده و در نسبت انتقادی با چالش‌های نظریه‌های معاصر (نظیر آراء دورکیم، پارسونز و نظریه انتقادی) صورت‌بندی مجدد می‌گردد. یافته‌ها نشان می‌دهد که در این الگو، «فطرت» نه‌تنها یک تمایل روانی، بلکه یک اصل هستی‌شناختی ثابت است که منبع مستقل نقد را پیش از هر برساخت اجتماعی در درون انسان جای می‌دهد. برخلاف غریزه و عادت، فطرت سرشت ویژه انسانی و معطوف به ارزش‌های متعالی است. در این رویکرد، ساختارها خنثی نبوده و در دوگانه حق و باطل ارزیابی می‌شوند. تقابل میان سرشت اولیه (فطرت اصیل با گرایش به حقیقت و عدالت) و سرشت ثانویه (ملکات اکتسابی از ساختارهای اجتماعی)، منازعه عاملیت- ساختار را به یک «تضاد وجودشناختی درونی» در عامل انسانی منتقل می‌کند که امکان استقلال منطقی و مقاومت بنیادین را فراهم می‌سازد. چارچوب فطرت‌بنیان، راهی بدیل برای عبور از بن‌بست‌های جبرگرایی ساختاری و اراده‌گرایی بی‌بنیان می‌گشاید. این الگو نشان می‌دهد که عاملیت نیرویی است که اصالت و معیار خود را از اجتماع نمی‌گیرد، بلکه از فطرت استمداد می‌جوید. با تفکیک امر اصیل و فراتاریخی از تجلّیات عارضی و تاریخی، این رویکرد نظریه کنشی مبتنی بر اصالت، مسئولیت‌پذیری فردی و امید تکاملی را بنیان می‌نهد که ظرفیت بالایی برای نقد ساختارهای سلطه دارد.

کلیدواژه‌ها


آزاد ارمکی، تقی (۱۳۷۶).نظریه‌های جامعه‌شناسی. تهران: سروش.
انصاری مقدم، علی (1398). انسان اجتماعی مبتنی بر نظریه فطرت آیت‌الله شاه‌آبادی و دلالت‌های آن در گونه‌شناسی کنش اجتماعی. فرهنگ پژوهش، شماره 38.
ترابی، علی‌اکبر (۱۳۴۷).مبانی جامعه‌شناسی. تهران: اقبال.
دفتر همکاری حوزه و دانشگاه (۱۳۶۳).درآمدی بر جامعه‌شناسی اسلامی. چاپ سلمان فارسی.
دورکیم، امیل (۱۳۶۲).قواعد روش جامعه‌شناسی . ترجمه علی‌محمد کاردان. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
دورکیم، امیل (۱۳۸۱).درباره‌ تقسیمکاراجتماعی. ترجمه باقر پرهام. تهران: نشر مرکز.
ساروخانی، باقر (۱۳۸۰). درآمدی بر دائرة‌المعارف علوم اجتماعی . تهران: کیهان، ج2.
سوزنچی، حسین (۱۳۹۹). فطرت به‌مثابه یک نظریه انسان‌شناسی رقیب برای علوم انسانی مدرن. آیینحکمت، ۱۲(۴۵)، ص۷-۳۸.
سیدمن، استیون (۱۳۸۶).کشاکش آراء درجامعه‌شناسی. ترجمه هادی جلیلی. تهران: نشر نی.
فروند، ژولین (۱۳۸۳).جامعه‌شناسیماکسوبر. ترجمه عبدالحسین نیک‌گهر. تهران: توتیا.
کرایب، یان (۱۳۷۸). نظریه‌هایمدرندرجامعه‌شناسی:ازپارسونزتاهابرماس. ترجمه محبوبه مهاجر. تهران: سروش.
کرایب، یان (۱۳۸۲).نظریهاجتماعیکلاسیک:ازپارسونزتاهابرماس. ترجمه شهناز مسمی‌پرست. تهران: آگه.
گیدنز، آنتونی (۱۳۷۸).سیاستجامعه‌شناسیونظریهاجتماعی. ترجمه منوچهر صبوری. تهران: نشر نی.
محدث، علیرضا (1393). بررسی رابطه فطرت و فرهنگ از منظر قرآن با تأکید بر دیدگاه علامه طباطبایی. پایان‌نامه کارشناسی ارشد. استاد راهنما شمس‌الله مریجی. دانشگاه باقرالعلوم(ع).
مطهری، مرتضی (۱۳۸۹ ب).جامعهوتاریخ. تهران: انتشارات صدرا، چاپ بیست‌ و چهارم.
مطهری، مرتضی (۱۳۸۹ د).مجموعهیادداشت‌ها. تهران: انتشارات صدرا، ج ۴، چاپ چهارم.
مطهری، مرتضی (۱۳۹۰ د).تعلیموتربیتدراسلام. تهران: انتشارات صدرا، چاپ هفتاد و سوم.
مطهری، مرتضی (۱۳۹۸).فطریبودندین. تهران: انتشارات صدرا.
نظری، نصرالله؛ شرف‌الدین، سید حسین (۱۳۹۳). رابطه‌ عاملیت و ساختار از دیدگاه علامه طباطبایی.معرفت فرهنگی اجتماعی، ۵(۳)، ص۴۱-۶۴.