بایسته‌‌های مهندسی پیام از منظر اسلام و کاربست آن در رسانه ملی

نوع مقاله : فرهنگ، رسانه و روان‌شناسی اجتماعی

نویسندگان

1 کارشناسی ارشد، دانشکده دین و رسانه، دانشگاه صداوسیما، قم، ایران.

2 دانشیار، دانشکده دین و رسانه، دانشگاه صداوسیما، قم، ایران

3 استادیار، گروه ارتباطات اجتماعی، دانشکده دین و رسانه، دانشگاه صداوسیما، قم، ایران

10.22034/scs.2026.73444.1458

چکیده

این پژوهش با هدف شناسایی و تبیین بایسته‌های مهندسی پیام در رسانه، از منظر اسلام انجام شده است. با توجه به نقش محوری رسانه‌ها در شکل‌دهی افکار و ارزش‌های جامعه، ضرورت توجه به اصول و معیارهای اسلامی در طراحی، تولید و انتقال پیام‌های رسانه‌ای احساس می‌شود. هدف اصلی پژوهش، استخراج چارچوبی نظام‌مند و مبتنی بر منابع دینی برای مهندسی پیام است که بتواند مبنایی نظری و کاربردی برای رسانه‌ها فراهم آورد. این پژوهش با رویکرد کیفی و با استفاده از روش تحلیل مضمون، براساس مدل شش گامی براون و کلارک انجام شد. جامعه پژوهش شامل منابع اسلامی اصیل (قرآن کریم، احادیث معتبر از کتبی مانند اصول کافی و بحارالانوار، تفاسیر علمای برجسته، و منابع فقهی) و محتوای برنامه‌های رسانه ملی بود. نمونه‌گیری به صورت هدفمند انجام شد و 50 متن اسلامی و 20 برنامه از رسانه ملی انتخاب گردید. داده‌ها از طریق کدگذاری دستی و با استفاده از فرم‌های کدگذاری تحلیل شدند. برای تضمین روایی، از استراتژی سه‌گانه‌سازی و بررسی توسط کارشناسان حوزه دین و رسانه استفاده شد، و پایایی از طریق کدگذاری مجدد با ضریب توافق 87% تأیید گردید. نتایج تحلیل مضمون منجربه شناسایی سه دسته اصلی بایسته‌ها شده است. بایسته‌های قالبی و فرمی شامل زیبایی‌شناسی اسلامی، ایجاز مفید، ساختار منطقی و تناسب قالب با محتوا است که بر اهمیت طراحی فرم پیام به گونه‌ای زیبا، مختصر و منسجم تأکید دارد. بایسته‌های محتوایی شامل صحت و صداقت، منفعت عمومی، وحدت و انسجام، و برتری اقناعی است که بر ضرورت تولید محتوای راستگو، مفید و هدایت‌گر تمرکز می‌کند. بایسته‌های مخاطب‌محور شامل نیازسنجی دقیق، توجه به ابعاد وجودی (بینشی، ارزشی، کنشی)، مسئولیت‌پذیری و تناسب فرهنگی بودند که بر اهمیت شناخت عمیق مخاطب و تشویق او به کنشگری مسئولانه تأکید دارند. ارزیابی انطباق برنامه‌های رسانه ملی با این بایسته‌ها نشان داد که میانگین انطباق کلی 68% است. بایسته‌های محتوایی با 73% بالاترین و بایسته‌های مخاطب‌محور با 64% کمترین انطباق را داشتند. برنامه‌های دینی و سریال‌های تاریخی عملکرد نسبتاً مطلوبی نشان دادند، اما تبلیغات تجاری و برنامه‌های گفت‌وگومحور در رعایت بایسته‌ها ضعیف بودند. بایسته‌های مهندسی پیام از منظر اسلام در سه بُعد قالبی، محتوایی و مخاطب‌محور قابل تبیین هستند و چارچوبی جامع برای تولید پیام‌های رسانه‌ای اثرگذار فراهم می‌آورند. رسانه ملی نیاز به تقویت ایجاز و دیجیتال‌سازی قالب‌ها، تدوین چک‌لیست‌های فقهی، و ایجاد پلتفرم‌های تعاملی دارد. این پژوهش می‌تواند زمینه‌ساز توسعه الگوهای کاربردی در حوزه مهندسی پیام اسلامی باشد.

کلیدواژه‌ها


قرآن کریم.
نهج‌البلاغه.
آخوند، سید؛ سهرابی، محمد (۱۳۹۸). تاثیر رسانه بر فرهنگ از منظر قرآن و روایات. در: چهارمین کنفرانس بین‌المللی پژوهش‌های نوین در حوزه علوم تربیتی و روانشناسی و مطالعات اجتماعی ایران.
آمدی، عبدالواحد بن محمد (بی‌تا). غرر الحکم و درر الکلم. قم: دار الکتاب الاسلامی.
باغ شیخی، حسن؛ تقی‌پور، فاطمه؛ دادبه، علی (۱۴۰۲). طراحی الگوی اقناع مخاطب در سازمان‌های رسانه‌ای با رویکرد تحلیل مضمون. جغرافیا (برنامه‌ریزی منطقه‌ای)، ۱۳(۵۱)، ص۳۴۸-۳۶۵.
حیدری‌ثانی، سید حسن؛ نهاوندی، علی (۱۳۹۸). مجموعه گفتارهای فقه رسانه و ارتباطات. مشهد: آستان قدس رضوی، به‌نشر.
خدامی، محمد (۱۳۸۹). از نگاه ولایت: بایسته‌های مدیریت پیام در رسانه ملی از منظر رهبر فرزانه انقلاب اسلامی. رادیو و تلویزیون، ۱۴(۵۱)، ص۵-۲۲.
ساروخانی، باقر (۱۳۹۹). الگوی فرایندی شکل‌گیری و انتقال پیام‌های تبلیغاتی در رسانه ملی. رادیو و تلویزیون، ۱۴(۰)، ص۳۷-۵۷.
شاکری‌نژاد، محمد؛ ویسی سرچمی، احمد؛ سیدآقایی احمدی، سید زینب (۱۴۰۲). توسعه نظریه‌های ارتباط جمعی در محیط رسانه‌ای جدید. مطالعات بین‌رشته‌ای در رسانه و فرهنگ، ۱۳(۲)، ص۷۱-۱۱۵.
عباسی، رضا؛ نوربخش، فاطمه (۱۴۰۰). نقد پیام‌های بازرگانی رسانه ملی از منظر بازاریابی اسلامی. راهبرد فرهنگ، ۱۴(۵۵)، ص۵-۲۸.
کرباسیان، قاسم (۱۳۹۳). مقدمه‌ای بر اصول حاکم بر مدیریت پیام. مطالعات اجتماعی و رسانه، ۱(۴)،
ص۴۷-۶۵.
کلینی، محمد بن یعقوب (۱۳۶۳). اصول کافی. تهران: دارالکتب الاسلامیه، ج۶.
مجلسی، محمدباقر (۱۴۰۳ ق). بحار الانوار. بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ج ۷۵.
مسترحمی، سید علی؛ هادی‌به، حسن (۱۴۰۱). بایسته‌های قرآنی پیام ارسالی در فضای مجازی. Al-Mustafa; In Contemporary Islamic Thought، 4(1)، ص۱۱-۳۸.
مولانا، حمید (۱۴۰۳). الگوی مطبوعات و رسانه‌های اسلامی. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
نجفی، محمدحسن (۱۴۰۳ق). جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام. بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ج ۴۲.
نراقی، احمد بن محمد مهدی (۱۴۰۸ق). مستند الشیعة فی أحکام الشریعة. قم: موسسه آل البیت(ع)، ج ۱۹.
Abdulrohim, E., Mahmudulhassan, M., Abuzar, M., Ahmed, E., Khondoker, S. U. A., Riazul, S. M., & Rahman, O. (2025). Islamic Communication in the 21st Century: Principles, Methods, Practices, Digital Transformation and Contemporary Applications. Bulletin of Islamic Research, 3(4), p. 571-594.
Borham, A. H., Syahdiah, U., Mohsin, M. A., Huda, M., Rahim, M. A., Ilyas, D., & Sakni, A. S. (2023). Information and communication ethics in social media for indigenous people’s religious understanding: a critical review. In: World Conference on Information Systems for Business Management (pp. 287-302). Singapore: Springer Nature Singapore.
Braun, V. & Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology, 3(2), p. 77–101.
Hafid, S. A. (2023). The Importance of Prophetic Communication Principles (A Critical Study of the Hadith of Communication). Al-Ulum, 23(2), p. 442-461.
Kholili, M., Izudin, A., & Hakim, M. L. (2024). Islamic proselytizing in digital religion
in Indonesia: the challenges of broadcasting regulation. Cogent Social Sciences, 10(1),
p. 2357460.
Rosidi, M. H., Mokhtar, A. W. B., & Majid, M. N. A. (2022). The Role of Maqasid al-Shari’ah as a Fundamental Ethics in Social Media Use. International Journal of Academic Research in Business and Social Sciences, 12(4), p. 1285-1301.
Sheep, M. L. (2023). Effective Communication and Persuasion. In: Global Encyclopedia of Public Administration, Public Policy, and Governance (pp. 3639-3644). Cham: Springer International Publishing.
Shen, L., & Bigsby, E. (2013). The effects of message features. The SAGE handbook of persuasion: Developments in theory and practice, p. 20-35.