صورت‌بندی مفهومی انحراف ‌اجتماعی در انگاره اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 سطح چهار، جامعه المصطفی العالمیه، قم، ایران

2 دانشیار، گروه جامعه‌شناسی، موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، قم، ایران

10.22034/scs.2026.74451.1489

چکیده

مفاهیم در دستگاه نمادین زبان، نزدیک به یکدیگر استعمال شده، معنای ملموس خود را از مجموع دستگاه به دست می‌آورند. کشف معانی نسبی کلمات مستلزم دانستن دستگاه تصوری است که دستگاه زبانی درصدد بیان آن است. انحراف ‌اجتماعی از مفاهیم کانونی بوده که در انگاره‌های متفاوت، معانی و صورت‌بندی‌های نسبتاً متفاوتی را تداعی می‌کند. این پژوهش با ترکیبی از روش‌شناسی تفسیر موضوعی علامه و رویکرد معناشناختی ایزوتسو و با روش تحلیلی، کوشیده است به این پرسش پاسخ دهد که مفهوم انحراف ‌اجتماعی در انگاره اسلامی چگونه صورت‌بندی می‌شود؟ برای تحقق این مهم، مفهوم انحراف ‌اجتماعی به‌مثابه مفهوم کانونی مدنظر قرار گرفته، و ابعاد آن با ارجاع به مفاهیم کلیدی مرتبط واکاوی شده‌اند. نخست، بر مبنای مفاهیم طیبه و خبیثه، تیب‌های ایده‌آل جامعه سالم و معیوب تحلیل و بنیادهای معرفتی آسیب‌شناسی اجتماعی و نارسایی‌های پژوهشی در این حوزه آشکار شده است. پس از مفهوم‌شناسی، مفاهیم محوری حق، عدالت و همبستگی به‌مثابه مبانی نظری و اصول معیاری تشخیص انحرافات ‌اجتماعی در انگاره اسلامی بررسی شده‌اند. آنگاه به‌منظور رتبه‌بندی انحرافات ‌اجتماعی، معیارها و شاخص‌های وزن‌دهی آنها از منابع دینی استخراج و استنباط گردیده‌اند که با ارجاع به آن‌ها، ترتیبات نهادی انحرافات ‌اجتماعی در سطوح پنج‌گانه انحرافات ‌اعتقادی، هویتی، سیاسی، فرهنگی و اقتصادی تحلیل شده است. کلیه این مباحث درهم ‌تنیده، نحوه صورت‌بندی مفهوم انحراف ‌اجتماعی در انگاره اسلامی را بازتاب می‌دهد.

کلیدواژه‌ها


قرآن کریم.
نهج‌البلاغه.
آقاجانی، نصرالله (1397). منطق طبقه‌بندی آسیب‌های اجتماعی در قرآن و روایات. مطالعات اسلامی آسیب‌های اجتماعی، 1(3)، ص121-144.
ابن‌أبی جمهور، محمد بن زین‌الدین (1405ق). عوالی اللئالی العزیزیة فی الأحادیث الدینیة. قم: دار سید الشهداء للنشر، ج4.
ابن‌بابویه، محمد بن على (1385). علل الشرائع. قم: کتابفروشى داورى‏، ج2.
ابن‌بابویه، محمد بن على (1413ق). من لایحضره الفقیه. قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه، ج1.
ابن‌شعبه‌ حرانی، حسن بن علی (1404ق). تحف العقول عن آل‌الرسول. تصحیح علی‌اکبر غفاری. قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه.
ابن‌عاشور، محمد بن طاهر (بی‌تا). التحریر و التنویر. بی‌نا، ج19.
اوسى، على رمضان (1381)‏. روش علامه طباطبایى در تفسیر المیزان‏. تهران: سازمان تبلیغات اسلامی.
ایزوتسو، توشیهیکو (1361). خدا و انسان در قرآن. ترجمۀ فریدون بدره‌ای. تهران: فرزان.
ایزوتسو، توشیهیکو (1378). مفاهیم اخلاقی- دینی در قرآن مجید. ترجمۀ فریدون بدره‌ای. تهران: فرزان.
پارسانیا، حمید (1385). علم و فلسفه. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، چاپ چهارم.
پاینده‏، ابوالقاسم (1382). نهج‌الفصاحة مجموعه کلمات قصار حضرت رسول(ص). تهران:‏ دنیاى دانش.
تمیمى ‌آمدى، عبدالواحد بن محمد (1366). تصنیف غرر الحکم و درر الکلم. قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
جوادی ‌آملی، عبدالله (1381). انتظار بشر از دین. قم: اسراء، چاپ هشتم.
جوادی‌ آملی، عبدالله (1388). اسلام و محیط زیست. محقق عباس رحیمیان. قم: اسراء.
جوادی‌ آملی، عبدالله (1389الف). تفسیر انسان به انسان. قم: اسراء.
جوادی ‌آملی، عبدالله (1389ب). جامعه در قرآن. محقق مصطفی خلیلی. قم: اسرأ.
جوادی ‌آملی، عبدالله (1389ج). سیره پیامبران در قرآن. قم: اسراء، ج 7.
جوادی ‌آملی، عبدالله (1395). تسنیم. قم: اسراء، ج12، 3.
حرّعاملى، محمد بن حسن (1409ق). وسائل الشیعة. قم: مؤسسة آل البیت(ع)‏، ج16-15، 21.
حسینی ‌جبلی، سید میرصالح (1403). انحرافات اجتماعی از دیدگاه اسلام. قم: مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی(ص).
خامنه‌ای، سید علی (01/09/1378). بیانات در دیدار دانشجویان دانشگاه صنعتی شریف‌. قابل دسترس در:
https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=2981
خامنه‌ای، سید علی (1396). طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن. گردآوری و تنظیم صهبا. قم: مؤسسه ایمان جهادی.
راغب ‌اصفهانی، حسین بن محمد (1412ق). المفردات فی غریب القرآن. دمشق: دارالشامیه.
رجبی، محمود (1388). تفسیر موضوعی قرآن از منظر استاد محمدتقی مصباح. قرآن شناخت، 2(2)،
ص111-146.
ستوده، هدایت‌الله (1385). آسیب‌شناسی اجتماعی. تهران: آوای نور.
سعیدی روشن، محمدباقر (1388). روش پلکانی مفهوم‌شناسی واژگان قرآن. پژوهش‌های قرآن و حدیث، 42(1)، ص77-94.
شریعتی، غلام‌محمد (1393). رابطه معناشناسی زبانی و تفسیر قرآن به قرآن با تأکید بر دیدگاه علامه طباطبایی. قرآن شناخت، 7(14)، ص5-24.
شیخاوندی، داور (1373). جامعه‌شناسی انحرافات. تهران: مرندیز.
صدر، سید موسی (1383). قرآن و پدیده انحراف در جامعه. پژوهش‌های قرآنی، 10(37)، ص14-37.
صدر، محمدباقر (1424ق). المدرسۀ القرانیۀ. مرکز الأبحاث والدراسات التخصّیۀ للشهید الصدر.
صدیق سروستانی، رحمت‌الله (1388). آسیب‌شناسی اجتماعی (جامعه‌شناسی انحرافات اجتماعی). تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت)، مرکز تحقیق و توسعه علوم انسانی.
صفائی، رضا (1392). آسیب‌شناسی سیاسی جامعه دینی در نهج البلاغه. قم: زمزم هدایت.
طباطبایی، سید ‌محمد‌حسین (1374). تفسیر المیزان. ترجمۀ محمدباقر موسوی ‌همدانی. قم‌: انتشارات اسلامی، ج1، 12-11، 7، 3-4، 15، 9.
غفاری چراتی، صالح؛ اکبری، مسعود (1399). تبیین مفهوم انحرافات اجتماعی و جایگاه آن در میان مقولات جرم‏‌شناختی. قضاوت، 29(103)، ص81-98.
غلامی، رضا (1397). اسلام و آسیب‌های اجتماعی. تهران: انتشارات دانشگاه شاهد.
فارابی، محمد (1379). اندیشه‌های اهل مدینه فاضله. ترجمه و تحشیه سید جعفر سجادی. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
قرشى، سید على اکبر (1371). قاموس قرآن. تهران‏: دار الکتب الإسلامیة، ج5-4.
کوئن، بروس (1381). درآمدی به جامعه‌شناسی. ترجمۀ محسن ثلاثی. تهران: نشر توتیا.
کراجکى، محمد بن على (1410ق). کنز الفوائد. قم: دارالذخائر، ج2.
کلینى، محمد بن یعقوب (1407ق). الکافی. تهران: دار الکتب الإسلامیة، ج2-3، 6-5.
مجلسى، محمدباقر (1403ق). بحار الأنوار. بیروت: دار إحیاء التراث العربی‏، ج75، 97، 68، 72، 100، 59.
محسنی، منوچهر (1386). جامعه‌شناسی انحرافات اجتماعی. تهران: طهوری.
مصطفوى، حسن (1402ق). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم. تهران: مرکز الکتاب للترجمة و النشر، ج2، 8.
مطهری، مرتضی (1377). مجموعه آثار. تهران: صدرا، ج1-2، 13، 25، 20.
مطهری، مرتضی (1387). احیای تفکر اسلامی. تهران: صدرا.
مکارم شیرازی، ناصر (1366). تفسیر نمونه. تهران: دار الکتاب الاسلامیه، ج10، 2-3، 7.
میرمعزی، سید حسین (1389). نظام اقصادی اسلام (مبانی، اهداف، اصول راهبردی و اخلاق). تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
نجفى‌خمینى، محمدجواد (1379). تفسیر آسان. تهران: کتابفروشی اسلامیه، ج6.
نورى، حسین (1408ق). مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل. قم: مؤسسة آل البیت(ع)، ج9، 15.
یعقوبی دوست، محمود (1397). جامعه‌شناسی مسائل اجتماعی معاصر در ایران. تهران: جامعه‌شناسان.