صورت‌بندی انسان اجتماعی در اندیشه علامه مصباح یزدی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار، گروه جامعه‌شناسی فرهنگی، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، قم، ایران

10.22034/scs.2026.74150.1480

چکیده

هدف پژوهش حاضر تبیین جامع ابعاد اجتماعی بودن انسان براساس اندیشه علامه مصباح یزدی بوده است. این پژوهش سعی دارد با تمرکز بر اندیشه‌های علامه، ضمن بررسی مبانی و ماهیت انسان اجتماعی، ویژگی‌ها، الزامات و پیامدهای زیست جمعی را از منظر ایشان تبیین نماید، تا زمینه دستیابی به الگویی هویت‌ساز بر پایه مبانی دینی و عقلانی فراهم آید. روش این تحقیق توصیفی- تحلیلی و مبتنی بر مطالعات کتابخانه‌ای است. داده‌ها با روش تحلیل مضمون پردازش شده، تا بتوان تصویری جامع از دیدگاه ایشان ارائه کرد. از منظر علامه مصباح یزدی، انسان به‌طور فطری اجتماعی آفریده شده و میل به زیست جمعی، نیاز به رشد معنوی و اخلاقی و تمایل به همکاری و ارتباط، در سرشت انسان نهادینه شده است. ایشان عوامل فطری، عقلانی و عاطفی را در اجتماعی بودن انسان مؤثر می‌دانند و بر این باورند که انسان ضمن کنشگری فعال در جامعه، خودسازی فردی را نیز دنبال می‌کند. جامعه و فرهنگ تنها زمینه‌ساز شکوفایی استعدادهای فطری انسان هستند و نقش اصلی برعهده فطرت انسانی است. غایت نهایی زیست اجتماعی، تحقق کمال معنوی و تقرب الهی بوده و زندگی اجتماعی ابزاری برای نیل به این هدف متعالی است.

کلیدواژه‌ها


قرآن کریم.
استیونسن، لسلی (1368). هفت نظریه درباره طبیعت انسان. ترجمه بهرام محسن‌پور. تهران: رشد.
انصاری مقدم، علی (1398). انسان اجتماعی مبتنی بر نظریه فطرت آیت‌الله شاه‌آبادی و دلالت‌های آن در گونه‌شناسی کنش اجتماعی. فرهنگ پژوهش، شماره 38، ص99-132.
پارسانیا، حمید؛ ابراهیمی پورنعمت‌آباد، قاسم؛ محسنی، محمدجواد؛ کوشا، غلام‌حیدر (1399). کاربست روش تأویل مفهومی در تحلیل انسان اجتماعی در اسلام. معرفت فرهنگی اجتماعی، 11(44)، ص7-28.
جوادی آملی، ﻋﺒﺪاﷲ (1379). ﺗﻔﺴﯿﺮ ﻣﻮﺿﻮعی ﻗﺮآن ﻛﺮﯾﻢ: ﺻﻮرت و ﺳﯿﺮت اﻧﺴﺎن در ﻗﺮآن. ﺗﻨﻈﯿﻢ ﻏﻼﻣﻌلی اﻣﯿﻦ دﯾﻦ. ﻗﻢ: اﺳﺮاء، ج14.
جوادی آملی، ﻋﺒﺪاﷲ (1392). ﺗﻔﺴﯿﺮ ﻣﻮﺿﻮعی ﻗﺮآن ﻛﺮﯾﻢ: فطرت در ﻗﺮآن. ﺗﻨﻈﯿﻢ ﻏﻼﻣﻌلی اﻣﯿﻦدﯾﻦ. ﻗﻢ: اﺳﺮاء، ج12.
حسسینی، سید حسین (1401). تحلیل نسبت تهذیب اجتماعی با انسان اجتماعی؛ نقد کتاب انسان اجتماعی. پژوهش‌نامه انتقادی متون و برنامه‌های علوم انسانی، 12(108)، ص21-39.
داروندوف، رالف (1377). انسان اجتماعی. ترجمه غلامرضا خدیو. تهران: آگه.
دیرباز، عسکر؛ گنج خانی، آسیه (1401). بررسی مبانی انسان‌شناختی علوم انسانی اسلامی از دیدگاه علامه مصباح یزدی. مطالعات میان‌رشته‌ای تمدنی انقلاب اسلامی، 1(1)، ص35-50.
رجبی، ﻣﺤﻤﻮد (1380). انسان‌شناسی. قم: مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینى.
سلیمی، علی (1390). مبانی انسان‌شناختی علم اجتماعی اسلامی. اسلام و علوم اجتماعی، 3(5)، ص7-40.
عابدی جعفری، حسن؛ تسلیمی، محمدسعید؛ فقیهی، ابوالحسن؛ شیخ‌زاده، محمد (1390). تحلیل مضمون و شبکه مضامین: روشی ساده و کارآمد برای تبیین الگوهای موجود در داده‌های کیفی. اندیشه مدیریت راهبردی، 5(10)، ص151-198.
کافی، مجید (1401). انسان‌شناسی اجتماعی. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
گلستانی، صادق (1403). دلالت‌های مبانی انسان‌شناختی اندیشه اجتماعی آیت‌الله مصباح یزدی در زمینه نقد اجتماعی. مطالعات معرفتی در دانشگاه اسلامی، 3(100)، ص57-74.
مصباح یزدی، محمدتقی (1377). حقوق و سیاست در قرآن. نگارش: محمد شهرابی. قم: مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینی.
مصباح یزدی، محمدتقی (1380). به سوی خودسازی. تدوین و نگارش: کریم سبحانی. قم: مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینی.
مصباح یزدی، محمدتقی (1381). تهاجم فرهنگى. قم: مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینی.
مصباح یزدی، محمدتقی (1382). نظریۀ سیاسى اسلام. تحقیق و نگارش: کریم سبحانی. قم: مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینی، ج1.
مصباح یزدی، محمدتقی (1391پ). پرسش‌ها و پاسخ‌ها. قم: مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینی، ج4.
مصباح یزدی، محمدتقی (1391ج). پیش‌نیازهای مدیریت اسلامی. قم: مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینی.
مصباح یزدی، محمدتقی (1392). رابطه علم و دین. قم: مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینى.
مصباح یزدی، محمدتقی (1393الف). معارف قرآن (انسان‌شناسی). قم: مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینى، ج3.
مصباح یزدی، محمدتقی (1393ب). اصلاحات؛ ریشه‌ها و تیشه‌ها. قم: مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینی.
مصباح یزدی، محمدتقی (1394الف). پاسخ استاد به جوانان پرسشگر. قم: مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینى.
مصباح یزدی، محمدتقی (1394ب). حکیمانه‌ترین حکومت: کاوشی در نظریه ولایت فقیه. قم: مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینی.
مصباح یزدی، محمدتقی (1396ب). نظریۀ سیاسى اسلام. تحقیق و نگارش: کریم سبحانی. قم: مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینی، ج2.
مصباح یزدی، محمدتقی (1396ج). ره‌توشه. قم: مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینی، ج1.
مصباح یزدی، محمدتقی (1398ج). انقلاب اسلامی و ریشه‌های آن. قم: مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینی.
مصباح یزدی، محمدتقی (1398د). جامعه و تاریخ در قرآن. قم: مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینی.
مصباح یزدی، محمدتقی (1398ب). انسان‌سازی در قرآن. قم: مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینى.
مصباح یزدی، محمدتقی(1398الف) آموزش فلسفه، جلد دوم. قم: مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینی.
مصباح یزدی، محمدتقی(1399الف). انسان‌شناسی در قرآن. قم: مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینى.
مصباح یزدى، محمدتقى (1383). در پرتو ولایت. قم: مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینى.
مصباح یزدى، محمدتقى (1384). نقد و بررسی مکاتب اخلاقی. نگارش: احمدحسین شریفی. قم: مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینى.
مصباح یزدى، محمدتقى (1388). پیام مولا از بستر شهادت. قم: مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینى.
مصباح یزدى، محمدتقى (1391الف). اخلاق در قرآن. قم: مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینى، ج2-3.
مصباح یزدى، محمدتقى (1396الف). ره‌توشه. تحقیق و نگارش: کریم سبحانی. قم: انتشارات مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینى‌، ج1-2.
مصباح یزدى، محمدتقى (1397). راه و راهنماشناسی. قم: مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینى.
مصباح یزدى، محمدتقى (1399ب). آیین پرواز. قم: مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینى.