پدیدارشناسی مسئله مهاجرت زنان متأهل در دفاتر اسناد رسمی اصفهان

نوع مقاله : مطالعات زنان، جنسیت و سیاست‌گذاری خانواده

نویسندگان

1 استاد، گروه مطالعات فرهنگی و ارتباطات، دانشگاه باقرالعلوم(ع)، قم، ایران

2 دکتری، گروه فرهنگ و ارتباطات، دانشگاه باقرالعلوم(ع)، قم، ایران.

3 دانشجوی کارشناسی ارشد، گروه فرهنگ و ارتباطات، دانشگاه باقرالعلوم(ع)، قم، ایران

10.22034/scs.2026.72655.1437

چکیده

پدیده مهاجرت زنان ایرانی، به‌ویژه زنان متأهل، در دهه‌های اخیر به‌عنوان بخشی از روند «زنانه شدن مهاجرت» اهمیت روزافزونی یافته است. زنان متأهل در موقعیت تنشی میان نقش‌های سنتی خانوادگی و تمایل به خودتحققی قرار دارند و تجربه آنان از مهاجرت با تعارضات هویتی، اجتماعی و فرهنگی همراه است؛ به‌ویژه در شهر اصفهان که جامعه‌ای در حال گذار میان سنّت و مدرنیته می‌باشد. پژوهش حاضر با هدف فهم چگونگی پدیدار شدن مهاجرت برای زنان متأهل اصفهانی، به تحلیل تجربه زیسته آنان در مرحله تصمیم‌گیری مهاجرت پرداخته است. این مطالعه با رویکرد پدیدارشناسی و با بهره‌گیری از تحلیل مضمون، تجربه زنان متأهل ایرانی را که قصد مهاجرت داشته یا در آستانه مهاجرت قرار گرفته‌اند، بررسی می‌کند. چارچوب نظری پژوهش بر سپهرهای سه‌گانه ژاک لاکان (خیالی، نمادین، واقع) استوار است تا تعامل میان تمنّاهای فردی، فشارهای اجتماعی و محدودیت‌های فرهنگی در فرآیند تصمیم‌سازی مهاجرتی تحلیل شود. داده‌های پژوهش از طریق مصاحبه نیمه‌ساختاریافته و در بستر دفاتر اسناد رسمی اصفهان گردآوری شد؛ جایی که تصمیم‌های خانوادگی و تعهدات حقوقی مرتبط با مهاجرت قابل مشاهده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که تجربه مهاجرت زنان در سه سطح شکل می‌گیرد: ۱) در سپهر خیالی، مهاجرت به‌ عنوان راهی برای رهایی از ناکامی‌های زیسته و دستیابی به زندگی مطلوب تصور می‌شود؛ ۲) در سپهر نمادین، فشار نقش‌های جنسیتی، نابرابری فرصت‌ها، محدودیت‌های شغلی و انتظارات خانواده، تصمیم زنان را محدود می‌کند؛ ۳) در سپهر واقع، فقدان‌ها و میل‌های ارضاء نشده، به شکل فانتزی امید به زندگی بهتر در خارج از کشور بروز می‌یابد.

کلیدواژه‌ها


افشانی، سید علیرضا؛ زارعان، احمد (۱۳۹3). نقش رسانه‌ها در گسترش و تعمیق فرهنگ عفاف و حجاب و تأثیر آن بر امنیت فردی و اجتماعی. دانش انتظامی خراسان شمالی، 1(3)، ص41-62.
افیونی، شکوه؛ قاسمی، عاصمه (۱۳۹۸). تحلیل تجربه زیسته زنان از مهاجرت: مطالعه مهاجرت برون‌مرزی زنان. علوم اجتماعی، 26(87)، ص158.
امامی سیگارودی، عبدالحسین و همکاران (۱۳۹۱). روش‌شناسی تحقیق کیفی: پدیدارشناسی. پرستاری و مامایی جامع‌نگر، 22(۲)، ص۵6.
جعفری معطر، فریدون (۱۳۸۷). مهاجرت نخبگان؛ بررسی زمینه‌های مؤثر بر گرایش دانش‌آموزان نخبه به مهاجرت از کشور. راهبرد فرهنگ، شماره ۱، ص۱۵۳- ۱۷۸.
حمزوی عابدی، فاطمه؛ باقریان، فاطمه؛ مظاهری، محمدعلی (۱۳۹۳). فرهنگ، مهاجرت و ادراک زن-
جنس ویژگی (مقایسه جوان زن ایرانی، مهاجر ایرانی-کانادایی و کانادایی). علوم روان‌شناختی، 13(52)، ص۵۲۸- ۵۴۹.
خدادادی سنگده، جواد؛ احمدی، خدابخش (۱۳۹۴). نقش عوامل فرهنگی و رسانه‌ای در پیش‌بینی حجاب زنان: مطالعه‌ای ملی. زنان و خانواده، شماره ۳۳، ص85-108.
دانایی‌فرد، حسن (۱۳۸۹). ارتقای پژوهش‌های تفسیری در سازمان: مروری بر مبانی فلسفی و فرایند اجرای روش پدیدارنگاری. مدیریت بهبود و تحول، شماره 61، ص121-147.
دهخدا، علی‌‌اکبر (۱۳۷۷). لغت‌نامه. تهران: موسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، ج 15.
راغب اصفهانی، حسین‌‌بن‌‌محمد (۱۴12ق). المفردات فی غریب القرآن. بیروت(دمشق): دارالعلم (الدارالشامیه)، ج 1.
روزنامه دنیای اقتصاد. 17/09/1402، شماره: 5894، شماره خبر: 4027467.
طاهرخانی، مهدی (۱۳۸۳). آثار جهانی‌شدن بر زنان. زن در توسعه و سیاست (پژوهش زنان)، 2(1)،
ص93-111.
عباس‌زادگان، سید محمد (۱۳۸۳). ابعاد و علل مهاجرت از نوع فرار مغزها در ایران. استعدادهای درخشان، 2(4)، ص3-7.
عربستانی، مهرداد (۱۳۹۷). تمنای رفتن؛ مهاجرت به خارج در میان ذهنیت ایرانی. تهران: پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات.
فرامرز قراملکی، احد (۱۳۹۶). روش‌شناسی مطالعات دینی. مشهد: دانشگاه علوم اسلامی رضوی، چاپ دهم.
لاکان، ژاک (۱۳۹۷). آموزه من. ترجمه احسان کیانی‌خواه. نشر حرفه نویسنده.
مشفق، محمود؛ خزایی، معصومه (۱۳۹۴). تحلیلی بر ویژگی‌ها و تعیین‌کننده‌های مهاجرت مستقل زنان در ایران. مطالعات راهبردی زنان، 17(67)، ص۸۶-۸۷.
Husserl, E. (1970). The Crisis of European Sciences and Transcendental Phenomenology. Evanston: Northwestern University Press.
Lacan, J. (2007). The Seminar of Jacque Lacan. Book XVII: The Other Side of Psychoanalalysis (Russell Grigg, Trans.). New York, London: W.W. Norton & Company.
Merleau-Ponty, M. (1962). Phenomenology of Perception. London: Routledge & Kegan Paul.
Smith, J.A., Flowers, P. & Larkin, M. (2009). Interpretative Phenomenological Analysis: Theory, Method and Research. London: SAGE.