بررسی و نقد دیدگاه نشانه‌شناختی فردینان دو سوسور از منظر مبانی معرفت‌شناختی و هستی‌شناختی حکمت متعالیه (با تأکید بر آرای حمید پارسانیا)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار، گروه معارف اسلامی، دانشکده پزشکی، دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی، تهران، ایران.

2 استادیار، مرکز تحقیقات بیماری‌های گوارش و کبد، پژوهشکده بیماری‌های گوارش و کبد، دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی، تهران، ایران

10.22034/scs.2026.72243.1428

چکیده

نشانه‌شناسی، به‌مثابه دانشی بنیادین در تحلیل زبان و معنا، از اواخر قرن نوزدهم با آرای فردینان دو سوسور وارد مرحله‌ای نوین شد. در منظومه‌ فکری سوسور، معنا نه از طریق ارجاع مستقیم به واقعیت بیرونی، بلکه از رهگذر روابط درونی و تقابل‌های ساختاری میان نشانه‌های زبانی پدید می‌آید. این رویکرد، با وجود تأثیر گسترده در حوزه‌هایی چون زبان‌شناسی، نقد ادبی و تحلیل گفتمان، از سوی جریان‌های فلسفی به‌ویژه در ابعاد معرفت‌شناختی و هستی‌شناختی با نقدهای جدی مواجه شده است. پژوهش حاضر با استفاده از روش تحلیل تطبیقی- انتقادی، در چهار مرحله (توصیف نظریه سوسور، تبیین مبانی حکمت متعالیه، مقایسه تطبیقی و ارزیابی نهایی) سامان یافته است. در این چارچوب، دیدگاه‌های سوسور و حمید پارسانیا ـ به‌عنوان نماینده‌ خوانش معاصر از حکمت متعالیه ـ بازسازی و سپس بر مبنای مبانی فلسفی و معرفتی مقایسه شدند. نتایج تحقیق نشان داد که دو رویکرد در سه حوزه‌ اساسی تفاوت‌های بنیادین دارند: معرفت‌شناسی (خودبسندگی معنا در برابر پیوند آن با حقیقت وجود)، هستی‌شناسی (نظام بسته و قراردادی زبان در برابر زبان به‌عنوان تجلّی حقیقت وجود)، و نقش انسان (انفعال فاعل در برابر فاعلیت مختار و آگاه). همچنین می‌توان میان «عینیت زبان» و «نقش فعال فاعل انسانی» جمع کرد؛ نکته‌ای که نه در نقدهای پساساختارگرا و نه در مطالعات تطبیقی پیشین، به این وضوح مطرح نشده است. بر این اساس، مقاله‌ حاضر الگویی بدیل مبتنی بر حکمت متعالیه ارائه می‌دهد که در آن زبان به‌ عنوان تجلّی حقیقت و واسطه‌ای اصیل میان انسان و عالم تلقی می‌شود؛ الگویی که می‌تواند هم در غنای نظریات فلسفه‌ زبان و معناشناسی مؤثر باشد و هم در بازاندیشی علوم انسانی اسلامی و سیاست‌گذاری‌های فرهنگی الهام‌بخش واقع شود.

کلیدواژه‌ها


اسمیت، جان (۱۳۸۳الف). معنا و زبان: نگاهی فلسفی. ترجمه‌ محمدمهدی فولادوند. تهران: نشر نی.
اسمیت، فیلیپ دانیل (۱۳۸۳ب). درآمدی بر نظریه فرهنگی. مترجم حسن پویان. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی.
بالو، فرزاد (۱۴۰۱). تأملی تحلیلی-انتقادی در آرای زبانی سوسور و گادامر. علم زبان، ۹(۱۵)، ص۳۲۷-۳۴۹.
پارسانیا، حمید (۱۳۸۵). علم دینی؛ امکان و تحقق. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
پارسانیا، حمید (۱۳۹۰الف). معرفت‌شناسی در علوم انسانی. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
پارسانیا، حمید (۱۳۹۰ب). حکمت متعالیه و زبان. معرفت فرهنگی اجتماعی، ۳(۹)، ص۱۵-۳۶.
پارسانیا، حمید (۱۳۹۳). علوم انسانی و تمدن اسلامی. قم: دانشگاه باقرالعلوم(ع).
پارسانیا، حمید (۱۳۹۵). هستی‌شناسی و معرفت‌شناسی در اندیشه اسلامی. تهران: دانشگاه باقرالعلوم(ع).
جوادی آملی، عبدالله (۱۳۹۳ لف). رابطه علم و دین. قم: نشر اسراء، ج1.
جوادی، محمد اسلم؛ نیک‌پی، امیر (۱۳۸۹). ایده و مفهوم ساختارگرایی با بررسی آراء سوسور ولوی‌استروس. معرفت فرهنگی اجتماعی، 1(3)، ص۱۷۷-۲۰۴.
جوادی‌آملی، عبدالله (۱۳۹۳ب). فلسفه زبان و هستی. قم: مرکز بین‌المللی نشر اسراء.
راه‌بار، ندا؛ خبازی‌کناری، مهدی (۱۳۹۹). تحلیل ماهیت نشانه از منظر سوسور و فارابی. آموزه‌های فلسفه اسلامی، 15(26)، ص۵۱-۷۰
سوسور، فردینان دو (۱۳۸۲). درس‌گفتارهای زبان‌شناسی عمومی. مترجم کورش صفوی. تهران: نشر مرکز.
طباطبایی، سید محمدحسین (۱۳۷۴الف). نهایة ‌الحکمه. قم: مؤسسه النشر الاسلامی، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
طباطبایی، سید محمدحسین (۱۳۷۴ب). المعارف الإسلامیة. به کوشش جمعی از نویسندگان. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ج1.
عبدی، حسن (۱۳۹۶). بررسی و نقد ساختارگرایی سوسور از منظر حکمت متعالیه. پایان‌نامه کارشناسی ارشد. قم: دانشگاه باقرالعلوم(ع).
قائمی‌نیا، علیرضا (1385). نشانه‌شناسی و فلسفه زبان. ذهن، شماره 27، ص3-24.
کالر، جاناتان (1390). فردینان دوسوسور. ترجمه کورش صفوی. تهران: نشر هرمس.
مطهری، مرتضی (۱۳۸۷). مجموعه آثار. تهران: انتشارات صدرا، ج6.
Chandler, D. (2017). Semiotics: The Basics (3rd ed.). Routledge.
Culler, J. (1976). Saussure. London: Fontana Modern Masters.
Derrida, J. (1967). Structure, Sign, and Play in the Discourse of the Human Sciences. In: Writing and Difference, translated by A. Bass. London: Routledge.
Derrida, J. (1976). Of Grammatology. (G.C. Spivak, Trans.). Baltimore: Johns Hopkins University Press.
Eagleton, T. (1983). Literary Theory: An Introduction. Oxford: Blackwell.
Eco, U. (1976). A Theory of Semiotics. Indiana University Press.
Nöth, W. (1990). Handbook of Semiotics. Indiana University Press.
Ricoeur, P. (1976). Interpretation Theory: Discourse and the Surplus of Meaning. Fort Worth: Texas Christian University Press.
Saussure, F. de. (2011). Course in General Linguistics. (W. Baskin, Trans.). Columbia University Press.
Smith, B. (2001). The Emergence of Modern Linguistics. Cambridge: Cambridge University Press.
Turner, M. (1996). The Literary Mind: The Origins of Thought and Language. Oxford University Press.