تجربیات زنان متأهل در شهر کرمان از چالش‌های خانوادگی و نقش ارزش‌های دینی در شکل‌گیری درک آن‌ها

نوع مقاله : مطالعات زنان، جنسیت و سیاست‌گذاری خانواده

نویسندگان

1 دکتری، گروه مطالعات زنان، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران

2 استاد، گروه جامعه‌شناسی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

3 دانشیار، گروه علوم اجتماعی و توسعه، پژوهشکده زنان، دانشگاه الزهرا(س)، تهران، ایران.

4 دکتری، پژوهشکده باقرالعلوم(ع)، قم، ایران

10.22034/scs.2026.70664.1383

چکیده

هدف پژوهش حاضر تبیین تجربه‌های زنان متأهل از چالش‌های زندگی خانوادگی و بررسی نقش ارزش‌های دینی در نحوه تفسیر و مواجهه آنان با این چالش‌ها در شهر کرمان است. این مطالعه با رویکرد کیفی و با استفاده از روش تحلیل مضمون انجام گرفت. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با ۳۶ زن متأهل که به‌صورت هدفمند انتخاب شده بودند، گردآوری شده و فرایند مصاحبه‌ها تا دستیابی به اشباع داده‌ها ادامه یافت. تحلیل داده‌ها براساس رویکرد تحلیل مضمون انجام شد که به استخراج هفت مضمون فراگیر، 18 مضمون سازمان‌دهنده و 38 مضمون پایه انجامید. یافته‌ها نشان داد زنان متأهل در بستر زندگی خانوادگی با مجموعه‌ای از چالش‌های هویتی، اقتصادی، تربیتی و فرهنگی مواجه‌اند و در تلاش برای ایجاد تعادل میان نقش‌های خانوادگی، فردی و اجتماعی قرار دارند. در این میان، ارزش‌ها و باورهای دینی برای بسیاری از مشارکت‌کنندگان به‌عنوان منبعی معنایی و حمایتی عمل می‌کند و چارچوبی تفسیری برای فهم و مدیریت موقعیت‌های دشوار فراهم می‌آورد. همچنین بهره‌گیری از کنش‌های دینی همچون دعا، نیایش و مشارکت در شبکه‌های مذهبی با تقویت احساس حمایت، آرامش روانی و کنترل ادراک‌شده در تجربه آنان همراه است. زنان از منابع دینی نه صرفاً به‌عنوان مجموعه‌ای از هنجارهای الزام‌آور، بلکه به‌عنوان سرمایه‌ای فرهنگی و معنوی برای بازتعریف نقش‌های خود در خانواده و مدیریت فشارهای اجتماعی و فرهنگی بهره می‌گیرند؛ فرایندی که در نهایت به تقویت احساس عاملیت و تاب‌آوری آنان در مواجهه با چالش‌های زندگی خانوادگی می‌انجامد.

کلیدواژه‌ها


بستان (نجفی)، حسین (1396). جامعه‌شناسی خانواده با نگاهی به منابع اسلامی. پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
پرچم، اعظم؛ فاتحی‌زاده، مریم؛ باربازاصفهانی، نجمه (1393). اصول مدیریت خانواده در اسلام. پژوهش‌های اجتماعی اسلامی، 20(100).
چراغی‌کوتیانی، اسماعیل (1389). خانواده، اسلام و فمینیسم: تبیین رویکرد اسلام و فمینیسم به کارکردهای خانواده. قم: موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
رهبر مهرپو، بهناز؛ رشیدی، احتشام؛ دانایی، ابوالفضل (1401). مدل‌سازی تأثیر رسانه‌های اجتماعی در بازنمایی هویت ایرانی- اسلامی زنان. مطالعات رسانه‌ای نوین، 8(31)، ص109-141.
زیبایی‌نژاد، محمدرضا (1391). جایگاه خانواده و جنسیت در نظام تربیت رسمی. تهران: مرکز نشر هاجر (وابسته به مرکز مدیریت حوزه‌های علمیه خواهران).
زیبایی‌نژاد، محمدرضا؛ سبحانی، محمدتقی (1388). درآمدی بر نظام شخصیت زن در اسلام (بررسی مقایسه‌ای دیدگاه اسلام و غرب). تهران: مرکز نشر هاجر (وابسته به مرکز مدیریت حوزه‌های علمیه خواهران).
سلیماتو، جلو؛ بهادر، رقیه (1399). نقش زن در استحکام خانواده اسلامی. پژوهش‌های اسلامی جنسیت و خانواده، 3(4).
سمانچوشار، پاناپا (1398). جایگاه و نقش زن در آرامش خانواده. پژوهش‌های اسلامی جنسیت و خانواده، شماره 3، ص23-37.
شفیعی، فاطمه (1395). رابطه ارزش‌های فرهنگی ازدواج بر ساختار خانواده متعادل و تأثیر آن بر میزان تحقق انتظارات زنان متاهل. روانشناسی اجتماعی، 4(41)، ص73-88.
صادقی فسایی، سهیلا؛ مقدم، سمیه (1391). مسئله‌شناسی زنان بنا به روایت زنانه (مطالعه کیفی). رفاه اجتماعی، 13(49)، ص269-302.
عرفان‌منش، ایمان؛ صادقی فسایی، سهیلا (1392). تحلیل جامعه‌شناختی تأثیرات مدرن شدن بر خانواده ایرانی و ضرورت تدوین الگوی ایرانی اسلامی. زن در فرهنگ و هنر، 5(1)، ص84-63.
قاسم‌پور، فاطمه (1397). مقایسه تطبیقی نقش‌های جنسیتی در رویکرد اسلامی و جامعه‌شناختی. پژوهش‌های اجتماعی اسلامی، 24(3)، ص59-81.
کاردوانی، راحله؛ نفیسی‌راد، معصومه (1403). زمینه‌های مؤثر بر هویت زنان در ایران: مرور نظام‌مند پژوهش‌های داخلی در دو دهه گذشته. مطالعات زن و خانواده، 12(2)، ص38-79.
لیاقت، علی؛ زارعان، منصوره؛ عرب خراسانی، سمیه (1402). بررسی خشونت خانگی علیه زنان در کشور پاکستان: مرور سیستماتیک. اسلام و علوم اجتماعی، 15(30)، ص71-97.
Braun, V. & Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative research in psychology, 3(2), p. 77101.‏
Connell, R. W. (1987). Gender and power: Society, the person and sexual politics. Stanford University Press.
Tajfel, H., & Turner, J. C. (1979). An integrative theory of intergroup conflict. In W. G. Austin & S. Worchel (Eds.), The social psychology of intergroup relations (pp. 33-47).
Giddens, A. (1984). The constitution of society: Outline of the theory of structuration. University of California Press.
Giddens, A. (1991). Modernity and self-identity: Self and society in the late modern age. Polity Press.
Connell, R.W. (2005). Masculinities University of California Press. Berkeley, Los Angeles.‏
Erikson, E.H. (1968). Identity: Youth and crisis. (Vol. 68). Norton.‏
Hall, G.C.N. (2022). Multicultural psychology. Routledge.‏
Koenig, H.G. (2012). Religion, spirituality, and health: The research and clinical implications. International Scholarly Research Notices, 2012(1). 278730.           
‏https://doi.org/10.5402/2012/278730
Krause, N. (2003). Religious meaning and subjective wellbeing in late life. The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences, 58(3).
Lincoln, Y. & Guba, E.G. (1985). Naturalistic lnquiry Sage Publications. Newbury Park, CA.‏
Palinkas, L.A., Horwitz, S.M., Green, C.A., Wisdom, J.P., Duan, N. & Hoagwood, K. (2015). Purposeful sampling for qualitative data collection and analysis in mixed method implementation research. Administration and policy in mental health and mental health services research, no. 42, P. 533544.‏
Pargament, K.I. (2001). The psychology of religion and coping: Theory, research, practice. Guilford press.‏
Putnam, R.D. (2000). Bowling alone: The collapse and revival of American community. Simon Schuster.‏
Bourdieu, P. (1986). The forms of capital. In: J. Richardson (Ed.), Handbook of theory and research for the sociology of education (pp. 241-258).
Sewell Jr, W.H. (1992). A theory of structure: Duality, agency, and transformation. American journal of sociology, 98(1), p. 1-29.‏
Smith, C. (2003). Moral, believing animals: Human personhood and culture. Oxford University Press.‏
Tajfel, H. (1979). An integrative theory of intergroup conflict. The social psychology of intergroup relations/Brooks/Cole.‏
Zaman, A. (2020). Exploring Gender Justice through the Lens of Islamic Relief Pakistan. Master's thesis. Hamad Bin Khalifa University (Qatar).