قرابت گزینشی و امکان نسبت‏مندی معنا و علّیت در اندیشه‏های ماکس وبر و نقد آن براساس حکمت متعالیه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار، گروه علوم اجتماعی، دانشگاه باقرالعلوم(ع)، قم، ایران

10.22034/scs.2026.71250.1396

چکیده

ماکس وبر، جامعه‌شناس آلمانی، به دلیل تأکید بر اهمیت معنا و تفهم در تحلیل پدیده‌های اجتماعی مشهور است. علّیت، در نگاه جامعه‏شناسان پیش از وی مطمح‏نظر بود؛ لکن، وی در نظریه اجتماعی، معنا را نیز اضافه کرد. این تقریر از نسبت بین معنا و علّیت، در سپر اندیشه‏ای و حِکمی متعالیه مورد نقد و بررسی قرار می‏گیرد. پرسش پژوهش حاضر ناظر به مناسبات معنا با علّیت در نظریه اجتماعی وبر بوده و نسبت این دو امر مورد پرسش قرار گرفته است. روش تحقیق تحلیلی- تبیینی است. نتایج نشان داد، وبر با انتقاد از روش‌های از پیش تعیین‌شده‌، که به واسطه تصویر علّیت در اندیشه پوزیتیویسم رواج داشت، درصدد ترسیم این امر است که علّیت در علوم انسانی باید به صورت پیچیده‌تری مورد بررسی قرار گیرد و شامل عوامل متنوع و غیرقابل پیش‌بینی گردد. وی به جای استفاده از مفهوم کارکرد در اندیشه پوزیتیویست‏ها و یا دیالکتیک در اندیشه هگل یا مارکس، از مفهوم قرابت گزینشی برای توضیح نحوه‏ نسبت معنا و علیت استفاده کرده است. حکمت متعالیه مدعی است که این مفهوم در چرخش کوپرنیکی قابل فهم بوده و قوس نزول ماسوی الله به واسطه چنین چرخشی حذف شده و قوس صعود نیز فارغ از هرگونه تعالی مدنظر قرار می‏گیرد. لذا، ابعاد متعالی و غیبی هستی انکار می‌شوند.

کلیدواژه‌ها


آراتو، اندرو (1385). تفکر نوکانتی: حلقه مفقوده نظریه انتقادی. ترجمه امید مهرگان؛ مقدمه مراد فرهادپور. تهران: گام ‌نو.
آشتیانی، منوچهر (1383). ماکس وبر و جامعه‌شناسی شناخت. تهران: قطره.
جوادی آملی، عبدالله (1386). رحیق مختوم: شرح حکمت متعالیه. تنظیم و تدوین حمید پارسانیا. قم: اسراء، ج7، 9، 1.
دلوز، ژیل (1386). فلسفه نقادی کانت. ترجمه اصغر واعظی. تهران:‌ نشر نی.
دلوز، ژیل (1396). انسان و زمان‌آگاهی مدرن: درس‌گفتارهای ژیل دلوز درباره کانت. ترجمه اصغر واعظی. هرمس.
دورکیم، امیل (1387). قواعد روش جامعه‏شناسی. ترجمه علی محمد کاردان. تهران: دانشگاه تهران.
ریتر، یوآخیم و دیگران (1391). فرهنگ‌نامه تاریخی مفاهیم فلسفی: بخش مابعدالطبیعه. ترجمه محمدرضا بهشتی و دیگران. تهران: سمت و نو ارغنون، ج3.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (1981). الحکمة المتعالیة فى الاسفار العقلیة الاربعة. بیروت: دار الاحیاء التراث، ج 1-3.
کانت، ایمانوئل (1390). سنجش خرد ناب. ترجمه میرشمس‌الدین ادیب سلطانی. تهران: امیرکبیر.
مردیها، مرتضی (1395). معنا و مبنای تبیین در علوم اجتماعی. مطالعات میان‌رشته‏ای در علوم انسانی، 8(32)، ص79-104.
وبر، ماکس (1374الف). اخلاق پروتستان و روح سرمایه‏داری. ترجمه عبدالمعبود انصاری. تهران: سمت.
وبر، ماکس (1374ب). اقتصاد و جامعه. ترجمه عباس منوچهری و همکاران. تهران: مولی.
وبر، ماکس (1395). روش‌شناسی علوم اجتماعی. ترجمه حسن چاوشیان. تهران:‌ مرکز.
هایدگر، مارتین (1379). عصر تصویر جهان.ترجمه سید حمید طالب‌زاده. فلسفه، شماره 11-12.
هگل، گئورگ (1390). پدیدارشناسی روح. ترجمه باقر پرهام. تهران: کندوکاو.
Heidegger, M. (1998). Pathmarks, Et. William Mcneill. Cambridge.
Oakes, G. (1988). Weber and Rickert: Concept formation in the cultural science. London: MIT press.
Weber, M. (1922). Gesammelte Aufsätze zur Wissenschaftslehre, Tübingen, Verlag von J. C. B. Mohr (Paul Siebeck).
Windelband, W. (1901). A History of Philosophy with Especial Reference to the Formation and Development of Its Problems and Conceptions. New York: Macmillan.