نگرش فقه اسلامی به سقط‌ جنین عمدی در تأمین امنیت جسمی و روان‌شناختی زن مسلمان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی هدی؛ دانش‌‌پژوه سطح 3 فقه و اصول، جامعه الزهراء(س)، قم، ایران

10.22034/scs.2025.71828.1421

چکیده

امنیت و احساس نسبی رهایی از خطر، نقش زیربنایی و بنیادی در حیات انسان دارد که رهاورد این احساس، امنیت و آرامش جسمی و روانی است. در این میان، خانواده به‌عنوان اصلی‌ترین نهاد اجتماعی، نقش محوری در ایجاد و ارتقای امنیت جامعه انسانی دارد؛ از مهم‌‌ترین برنامه‌‌های اسلام برای حفظ امنیت، قداست و پویایی خانواده، توصیه و سفارش به ازدواج، تشویق زوجین به فرزندآوری و تربیت نسل پاک و صالح است. هدف اصلی از این پژوهش، آگاهی‌بخشی به زنان درباره احکام تکلیفی سقط جنین عمدی است. در جوامع کنونی تغییر در ساختار خانواده و کاهش تعداد فرزندان، تهدیدی برای امنیت خانواده و جامعه محسوب می‌شود؛ چه آنکه علی‌رغم اهمیت مسئله حیات در اسلام و همچنین وجود ممنوعیت‌‌های مذهبی و مانع‌‌های قانونی سقط عمدی، واقعیت جامعه ایران حاکی از آن است که میزان سقط‌جنین عمدی در کشور روبه‌افزایش است. ازآنجاکه این پدیده آثار و تبعات زیادی به دنبال خود آورده و سلامت و امنیت جسمی و روانی زن، خانواده و جامعه را با مشکل مواجه می‌‌کند، به بررسی ادلّه و احکام تکلیفی سقط جنین عمدی پرداخته شده است. پژوهش حاضر به روش توصیفی- تحلیلی، ادلّه حرمت سقط‌جنین و احکام تکلیفی مترتب بر آن را بررسی می‌نماید. براساس پژوهش‌‌های انجام شده، بین میزان اعتقادات مذهبی افراد و عدم اقدام به سقط‌جنین عمدی ارتباط و همبستگی بالایی وجود دارد؛ به همین جهت آگاهی‌بخشی و افزایش بینش خانواده و به خصوص زنان نسبت به احکام تکلیفی سقط جنین، نقش قابل توجهی در پیشگیری از انجام سقط دارد. براساس نتایج پژوهش، دیدگاه کلی فقه شیعه براساس آیات، روایات و ادلّه عقلی، عدم جواز یا حرمت سقط‌جنین در هر یک از مراحل تطور و تحول جنین قبل از ولوج روح و بعد از ولوج روح می‌‌باشد. تنها تفاوتی که بین قبل ولوج روح و بعد ولوج روح وجود دارد، این است که در قبل از چهارماهگی و ولوج روح با عروض برخی از عناوین فقها در موارد خاص اجازه سقط‌جنین را داده‌اند. برخلاف بعد چهارماهگی و ولوج روح که سقط‌جنین مطلقاً حرام می‌‌باشد.

کلیدواژه‌ها


قرآن کریم.
ابن فارس، احمد بن فارس (1404ق). معجم مقاییس اللغة. محقق: هارون عبدالسلام محمد. قم: مکتب الاعلام الاسلامی، ج3.
ابن منظور، محمد بن مکرم (1414ق). لسان العرب. بیروت: دار صادر، ج7.
ازهری، محمد بن احمد (1421ق). تهذیب اللغة. بیروت: دار احیاء التراث العربی، ج8.
بجنوردی، سید محمد بن حسن (1383). قواعد فقهیه. تهران: مؤسسه حفظ و نشر آثار امام خمینی، ج1.
تبریزی، جواد (1426ق). فقه الاعذار الشرعیه. قم: دار الصدیقه الشهیده.
تمیمی آمدی، عبدالواحد بن محمد (1366). غررالحکم و دررالکلم. قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
جرجس، جرجس (1996م). معجم المصطلحات الفقهیة والقانونیة. مصحح: انطوان ناشف. بیروت: الشرکة العالمیة للکتاب.
جمعی از پژوهشگران (1423ق). موسوعه الفقه الاسلامی. قم: مؤسسه دائره المعارف فقه اسلامی، ج5.
حرّعاملی، محمد بن حسن.(بی‌‌تا). وسائل‌الشیعة الی تحصیل مسائل الشیعة. قم: انتشارات آل‌البیت لإحیاء التراث، ج2، 28-29، 26.
حسینی روحانی قمی، سید صادق (1392). فقه الصادق. قم: نشر آیین، ج24.
حکیم، محمدسعید (1431ق). مرشد المغترب. بیروت: دارالهلال.
خامنه‌ای، سید علی (1388). اجوبه استفتائات. تهران: شرکت چاپ و نشر بین‌الملل.
خرازی، سید محسن (1420ق). تحدید النسل والتعقیم (القسم الثانی). فقه اهل‌البیت،(۱۵)، ص97-123.
خمینی، سید روح‌الله (1368). توضیح‌المسائل. تهران: دفتر حفظ و نشر آثار امام خمینی.
خمینی، سید روح‌الله (1396). استفتائات. تهران: دفتر حفظ و نشر آثار امام خمینی، ج3.
خویی، ابوالقاسم؛ تبریزی، جواد (1436ق). صراط النجاه. قم: دارالصدیقة الشهیدة، ج9، 1.
خویی، سید ابوالقاسم، تبریزی، جواد (1391). احکام جامع مسائل پزشکی. قم: دارالصدیقه الشهیده.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد (1412ق). مفردات الفاظ القرآن. بیروت: دارالقلم.
زبیدی، محمد بن محمد (1414ق). تاج العروس. محقق: علی شیری. بیروت: دارالفکر، ج10.
سادلر، توماس (2019م). جنین‌شناسی پزشکی لانگمن. مترجم: فردین عمیدی. بی‌‌نا.
سبحانی، جعفر (بی‌‌تا). منشور جاوید. قم: مؤسسه امام صادق(ع)، ج1.
سبزواری، عبدالاعلی (1413ق). مهذب الاحکام. قم: بی‌نا، ج29، 25.
سیستانی، سید محمدرضا (1428ق). وسائل المنع من الانجاب. بیروت: دارالمورخ العربی.
شاملو، سعید (1378). بهداشت روان. تهران: رشد.
شریفی، محمدرضا (1376). خانواده متعادل. تهران: انجمن اولیاء و مربیان.
صافی گلپایگانی، لطف‌الله (بی‌‌تا). جامع الاحکام. قم: دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله صافی گلپایگانی.
صدر، سید محمد (1430ق). ماوراء الفقه. بیروت: دارالاضواء، ج8.
صدوق، محمد بن علی (1404ق). من لایحضره الفقیه. قم: انتشارات جامعة المدرسین، ج1.
صمدی ارزگانی، قنبرعلی (1387). امنیت مهدوی، الگوی جامعه امن. مشرق موعود، شماره 6، ص73-82.
طباطبایی حائری، سید علی بن محمد (1418ق). ریاض المسائل. قم: مؤسسه آل‌البیت(ع)، ج14.
طباطبایی یزدی، سید محمدکاظم (1430ق). العروه الوثقى. قم: مؤسسه السبطین، ج1.
طباطبایی، سید محمدحسین (1417ق). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: دفتر انتشارات اسلامی، جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم، ج9.
طریحی، فخرالدین بن محمد (1375). مجمع‌البحرین. محقق: احمد حسین اشکوری. تهران: مرتضوی، ج1.
عاملی، زین‌‌الدین بن علی (1389). الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة فی فقه الامامیة. بی‌‌جا: مجمع‌الفکر الاسلامی، ج8.
عباسی، محمود (1394). مطالعه تطبیقی سقط ‌جنین. انتشارات حقوقی.
فاضل لنکرانی، محمد (1386). احکام پزشکان و بیماران. قم: مرکز فقهی ائمه اطهار(ع).
فاضل لنکرانی، محمد (بی‌‌تا). جامع المسائل. قم: نشر امیرالعلم.
فراهیدی، خلیل بن احمد (1409ق). کتاب العین. قم: نشر هجرت، ج5، 3.
فیاض، محمداسحاق (1378). منهاج الصالحین. قم: مکتبة آیت‌الله ‌العظمی محمد اسحاق فیاض، ج3.
فیومی، احمد بن محمد (1414ق). المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر للرافعی. قم: مؤسسۀ دارالهجرة، ج2.
کلینی، محمد بن یعقوب (1430ق). الکافی. قم: دارالحدیث، ج3.
گلپایگانی، سید محمدرضا (1413ق/ الف). ارشاد السائل. بیروت: دارالصفوة.
گلپایگانی، سید محمدرضا (1413ق/ ب). مختصر الاحکام. قم: دارالقرآن الکریم.
لیثی واسطی، علی بن محمد (1376). عیون الحکم و المواعظ. قم: دارالحدیث.
مجلسی، محمدتقی (1404ق). روضة المتقین. قم: دارالکتاب الاسلامیة، ج75، 1.
محسنی، محمد آصف (1384). الفقه و مسائل طبیة. قم: بوستان کتاب، ج1.
مرتضوی، محسن (1399). پیشگیری از بارداری و سقط درمانی در آینه فقه. حوزه علمیه خراسان.
مرعی، حسین عبدالله (1413ق). القاموس الفقهی. بیروت: دارالمجتبی.
مسلمی‌زاده، طاهره (1391). توضیح‌المسائل محشى (شش مرجع). انتشارات هاتف، ج2.
مکارم شیرازی، ناصر (1427ق/ ب). استفتائات جدید. قم: مدرسه امام علی بن ابی‌طالب .
مکارم شیرازی، ناصر (1426ق). احکام النساء. قم: مدرسه امام علی بن ابی‌طالب.
مکارم شیرازی، ناصر (1427ق/ الف). الفتاوى الجدیده. قم، مدرسه امام علی بن ابی‌طالب.
مکارم شیرازی، ناصر (1428ق). بحوث فقهیه هامه. قم: مدرسه امام علی بن ابی‌طالب.
موحد، مجید (1393). مطالعه عوامل فرهنگی مرتبط با نگرش به سقط‌جنین عمدی. جامعه‌پژوهی فرهنگی، شماره 1، ص80-97.
مؤمن قمی، محمد (1415ق). کلمات سدیدة. قم: انتشارات جامعة المدرسین.
نجفی، محمدحسن (1412ق). جواهر الکلام فی شرح شرائح الاسلام. بیروت: دارالاحیاء التراث العربی، ج43.
نوری طبرسی، میرزا حسین (1407ق). مستدرک ‌الوسائل. مؤسسه آل‌البیت، ج18.
وجدانی فخر، قدرت‌الله (بی‌‌تا). الجواهر الفخریة فی شرح الروضة البهیة. بیروت: نشرالأمیرة، ج15.