روابط اجتماعی مبتنی بر ولایت در قرآن کریم

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

چکیده

هدف این پژوهش، تبیین قلمرو و الزامات مقوله «ولایت -به‌مثابه یکی از عناصر بنیادین روابط اجتماعی در جامعه اسلامی- از منظر قرآن کریم است. در فرهنگ قرآنی، روابط اجتماعی مبتنی بر ولایت در دو سطح درون‌گروهی و برون‌گروهی تعیّن می‌یابد. سطح درون‌گروهی، به عمیق‌ترین و جامع‌ترین نوع ارتباط میان مؤمنان اشاره دارد، در حالی که بعد برون‌گروهی، فاصله گرفتن از سایر عناصر متضاد یا مخدوش‌کننده این روابط را نشان می‌دهد. این پژوهش با رویکرد تفسیر موضوعی و با روش تفسیر قرآن به قرآن انجام شده و حول محور پرسش اصلی زیر سازمان ‌یافته است: ولایت در منظومه معرفتی قرآن کریم در دو سطح درون گروهی و برون گروهی چگونه صورت‌بندی می‌شود و چه دلالت‌های اجتماعی درپی‌ دارد؟ یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که ولایت اجتماعی مؤمنان نسبت به یکدیگر را می‌توان از نیازهای بنیادین جامعه اسلامی دانست. به‌گونه‌ای که این ولایت، قوام و پایداری جامعه اسلامی را تضمین می‌کند و دستیابی به اهداف این جامعه را در سایه آن ممکن می‌سازد. در مقابل، قرآن کریم به‌صورت صریح و با لحنی بسیار شدید از پذیرش ولایت کفار پرهیز می‌دهد؛ شدتی که درباره کمتر گناهی تکرار شده است. این هشدار وحیانی از دو جهت قابل بررسی است: اول، نگرش ذاتی کفار نسبت به مؤمنان، که علی‌رغم ظاهر دوستی و همدلی، در باطن دارای کینه‌های عمیق بوده و نسبت به پیشرفت جامعه اسلامی، حسادت می‌ورزند. دوم، پیامدهای فاجعه‌بار و جبران‌ناپذیر ناشی از پذیرش ولایت کفار در جامعه اسلامی است؛ زیرا این ولایت، نه‌تنها روحیه‌های پذیرفتگان را دگرگون می‌کند، بلکه آنها را به‌سوی پذیرش خلق و خویی سوق می‌دهد که با ارزش‌های جامعه کفر همخوانی دارد. در واقع، چنین رابطه‌ای زمینه‌ساز شکل‌گیری گروه‌های نفاق در درون جامعه اسلامی است. گروه‌هایی که عمق و گستره زیان‌های آنها برای جامعه اسلامی بی‌مانند است.

کلیدواژه‌ها


ابن بابویه، محمد بن على (1385). ‏علل الشرائع‏. قم: کتابفروشى داورى، ج1.
ابن شعبه حرانى، حسن بن على‏ (1404ق). تحف‌العقول‏. محقق/ مصحح: على‌اکبر غفارى. قم: جامعه مدرسین‏.
ابوالفتوح رازى، حسین بن على (1408ق). روض‌الجنان و روح‌الجنان فی تفسیر القرآن. مشهد: بنیاد پژوهش‌هاى اسلامى، آستان قدس رضوى، ج9.
ازهری، لابی‌منصور محمدبن احمد (1421ق). تهذیب اللغه. بیروت: داراحیاء التراث العربی، ج15.
ثقفى، ابراهیم بن محمد (1395ق). الغارات. محقق و مصحح: جلال‌الدین‏ محدث. تهران: انجمن آثار ملى.
جعفرى، یعقوب (1376). تفسیر کوثر. قم: موسسه انتشارات هجرت، ج2.
جوادی آملی، عبدالله (1375). ولایت در قرآن. تهران: مرکز نشر فرهنگی رجاء.
جوادی آملی، عبدالله (1391). تسنیم. قم: اسراء، ج34، 39، 23.
جوهری، اسماعیل بن حماد ( 1407ق). صحاح العربیه. تحقیق احمد عبدالغفور. بیروت: دارالعلم للملایین، ج6.
خامنه‌ای، سید علی (1386). طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
راغب اصفهانی، محمد ( 1416ق). مفردات الفاظ القرآن. بیروت: دارالقلم.
زمخشرى، محمود بن عمر (1407ق). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فى وجوه التأویل. بیروت: دار الکتاب العربی، چاپ سوم، ج1.
طباطبایی، سید محمدحسین (1425ق). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: مؤسسة النشر الاسلامی، ج2-6، 9، 11، 14-15، 18-19.
طبرانى، سلیمان بن احمد (2008م). التفسیر الکبیر: تفسیر القرآن العظیم. اردن: دار الکتاب الثقافی، ج2-4.
طبرسى، فضل بن حسن (1372).‏ مجمع البیان فی تفسیر القرآن. تهران: ناصرخسرو، ج1-3، 9، 5-6.
طبرسى، فضل بن حسن (1412ق). تفسیر جوامع الجامع. قم: مرکز مدیریت حوزه علمیه قم، ج1-2.
طبرى، محمد بن جریر (1412ق). جامع البیان فى تفسیر القرآن. بیروت: دار المعرفة، ج10، 28.
طریحی، فخرالدین (1362). مجمع البحرین. تحقیق احمد الحسینی. تهران: مرتضوی، ج1.
طوسى، محمد بن حسن‏ (بی‌تا). التبیان فی تفسیر القرآن‏. بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ج5، 9.
طیب، عبدالحسین (1369). ‏اطیب البیان فی تفسیر القرآن. تهران: اسلام، ج4، 6.
فضل‌الله، محمدحسین (1419ق). من وحى القرآن. بیروت: دار الملاک، ج6.
قمى مشهدى، محمد بن محمدرضا (1368). تفسیر کنز الدقائق و بحر الغرائب‏. محقق: حسین‏ درگاهى. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى، سازمان چاپ و انتشارات‏، ج 3.
قمى مشهدى، محمد بن محمدرضا (1368). تفسیر کنز الدقائق و بحر الغرائب. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى، ج4.
مغنیه، محمدجواد (1424ق). التفسیر الکاشف. تهران: دارالکتب الاسلامیه، ج2.
مغنیه، محمدجواد (1424ق). التفسیر الکاشف. قم: دار الکتاب الإسلامی، ج2.
مکارم شیرازی، ناصر (1374). تفسیر نمونه. تهران: دارالکتب الاسلامیه، ج3-4.
نحاس، احمد بن محمد (1421ق). اعراب القرآن. لبنان: دار الکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون، ج1.
نورى، حسین بن محمدتقى (1408ق). مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل. بیروت: مؤسسة آل البیت(ع) لإحیاء التراث، ج8.
نهاوندى، محمد (1386). نفحات الرحمن فى تفسیر القرآن. قم: موسسة البعثة، مرکز الطباعة و النشر، ج6.