انجمن علمی مطالعات اجتماعی حوزه مطالعات فرهنگی اجتماعی حوزه 2588-7017 2 3 2018 09 23 سیر تحول نظریه‌ تمدن در اندیشه معاصر مسلمین 1 22 67385 10.22081/scs.2018.67385 FA شمس الله مریجی عضو هیئت مدیره انجمن علمی مطالعات اجتماعی حوزه/ دانشیار دانشگاه باقرالعلوم علیه السلام حمیداله فاضل قانع دانشجوی دکتری دانش اجتماعی مسلمین، دانشگاه باقرالعلوم علیه السلام Journal Article 2018 03 28 دور شدن جامعه مسلمان از دوران رشد و شکوفایی تمدنی، پس از رویارویی مسلمانان با مدرنیته و تمدن غربی، آنان را به اندیشه‌ورزی ژرف و فراگیر درباره سازکار ورود دوباره جامعه مسلمان به چرخه تمدن واداشت. نظریه‌پردازی تمدنی اندیشمندان مسلمان در دو سده گذشته، فراز و فرود بسیاری داشته و رویکردهای کاملاً متفاوتی را فرا روی جامعه مسلمان قرار داده است. چیستی، چگونگی و چرایی این تحولات نظری، ‌‌‌مسئله‌ای است که در این پژوهش با روش تحلیل محتوای کیفی، بررسی شده است تا از رهگذر برجسته‌سازی ضعف‌ها و قوت‌های مهم‌ترین دیدگاه‌های تمدنی، زمینه مناسبی برای افزایش کارآمدی نظریه تمدن در اندیشه معاصر مسلمین فراهم آورد. تحولات نظریه تمدن در اندیشه معاصر مسلمین، با محوریت سه ‌‌‌مسئله مشخص و متمایز، قابل بررسی است: ‌‌‌مسئله عقب‌ماندگی، ‌‌‌مسئله هویت دینی و ‌‌‌مسئله پیشرفت. امروزه هیچ‌یک از دیدگاه‌های نظری اندیشمندان مسلمان درباره تمدن، نتوانسته است با کم‌رنگ کردن یا از میان برداشتن دیدگاه‌های همسان و متناظر، به‌ گفتمان مسلط تبدیل شود؛ اما آشنایی با ضعف‌ها و قوت‌های هریک از آنها، می‌تواند نظریه تمدن را در جامعه مسلمان از غنا و کارآمدی بیشتری بهره‌مند کند. https://gnoe.bou.ac.ir/article_67385_c9d25419757a06ee670d5cae65b6851e.pdf

انجمن علمی مطالعات اجتماعی حوزه مطالعات فرهنگی اجتماعی حوزه 2588-7017 2 3 2018 09 23 بررسی انتقادی ظرفیت‌های رویکرد تهذیبی در اسلامی‌سازی علوم انسانی، با تأکید بر جامعه‌شناسی 23 44 67386 10.22081/scs.2018.67386 FA قاسم ابراهیمی پور عضو هیئت مدیره انجمن علمی مطالعات اجتماعی حوزه و استادیار گروه جامعه شناسی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی ره Journal Article 2018 04 09 رویکرد تهذیبی با به رسمیت شناختن علم غربی، به دنبال رفع کاستی‌های آن از طریق تلفیق اندیشه غربی و اندیشه اسلامی است. حمایت از این رویکرد، پذیرش آن به عنوان مقدمه اسلامی‌سازی حقیقی، و نقد آن، سه گونه مواجهه اندیشمندان معاصر با رویکرد تهذیبی است. اما توجه به عناصر و ابعاد علم، مثل موضوع، مفاهیم، غایت، مسائل، فرضیه‌ها، نظریه‌ها و روش از یک سو، و معیارهای مختلف دینی، فرهنگی، تجربی و منطقی برای تهذیب علم مدرن از سوی دیگر، بررسی عمیق‌تری را موجب می‌شود که در این پژوهش به انجام رسیده است. امکان‌پذیر نبودن تهذیب، التقاط، سطحی‌نگری، توجیه دینی علم، اتخاذ رویکرد سلبی، تکثر نظریه‌ها و رد شدن تهذیب در جامعه علمی، از نقدهای مهم  بر رویکرد تهذیبی است؛ اما اگر تنها راه اسلامی‌سازی را تهذیب، و تنها معیار تهذیب را متون دینی ندانیم و از سوی دیگر خواهان تهذیب علوم و نظریه‌های همسو با اندیشه دینی و نه همه علوم و نظریه‌های مدرن باشیم، هیچ‌یک از نقدهای مذکور وارد نخواهد بود. و رویکرد تهذیبی در کنار سایر رویکردهای اسلامی‌سازی علوم اجتماعی، قابل استفاده خواهد بود. https://gnoe.bou.ac.ir/article_67386_4bd09efa4ba7552ae2c501744805d59f.pdf

انجمن علمی مطالعات اجتماعی حوزه مطالعات فرهنگی اجتماعی حوزه 2588-7017 2 3 2018 09 23 «قاعده تقابل» به مثابه یک اصل در تحلیل اجتماعی متون دینی 45 66 67387 10.22081/scs.2018.67387 FA محمدحسن احمدی استادیار دانشگاه تهران Journal Article 2018 04 08 مباحث میان‌رشته­ای در علوم انسانی-اسلامی و به‌خصوص از جهت امکان استفاده متون دینی در تحلیل و جامعه­شناسی تاریخی، بسیار حائز اهمیت است. پرواضح است که متن به‌تنهایی نمی­تواند مسیر معرفت‌افزایی را هموار کند. معرفت تاریخی عملاً بستر بسیاری از معارف دینی را شکل می­دهد. دخالت دادن مخاطب متن در تحلیل متن، معمولاً حلقه گم­شده دین­پژوهی است. تحلیل متن از زاویه انعکاس آن در مخاطب – چه مخاطب زمان صدور و چه مخاطب زمان نقل- تولیدکننده دو فضای متفاوت به نام «مسئلگی» و «تواتر انعکاسی» است. قاعده تقابل، یک قاعده طلایی است که از ارتباط بین این دو ناشی شده است. مفاد این قاعده آن است که مدلول مقام بیان در گزارش‌های تاریخی، معمولاً با مدلول فرامقام بیان (در بخشی که ناظر به مقام بیان است) تقابل دارد. بی‌توجهی به قاعده تقابل و دخالت ندادن مسئلگی و تواتر در تحلیل گزارش­های تاریخ اسلام، موجب نتیجه‌گیری‌های ناصواب درباره تحلیل تاریخ اجتماعی تمدن اسلامی شده است که در این آسیب، هم پژوهش­های بومی و هم مطالعات خاورشناسان، تا حدودی هم‌داستان­اند. https://gnoe.bou.ac.ir/article_67387_d84e5f29ce694f2648996f6a82698c8f.pdf

انجمن علمی مطالعات اجتماعی حوزه مطالعات فرهنگی اجتماعی حوزه 2588-7017 2 3 2018 09 23 تحلیل جامعه‌شناختی نظام ارتباطی در عصر امویان با تأکید بر حکومت‌داری معاویه 67 88 67389 10.22081/scs.2018.67389 FA محمدرضا انواری دانشجوی دکتری فرهنگ و ارتباطات دانشگاه باقرالعلوم(علیه السلام) و عضو گروه تربیتی اجتماعی پژوهشکده باقرالعلوم(علیه السلام) Journal Article 2018 03 15 چهارده خلیفه اموی حدود نود سال به ‌عنوان حاکمان جامعه اسلامی بر مردم حکمرانی کردند. شناخت نظام ارتباطی که یک حکومت در ارتباط با مردم از آن استفاده می‌کند، ما را با نظام فکری مجموعه حاکمیت آشنا می‌کند. بر این اساس، مؤلف این مقاله با تکیه بر منابع تاریخی و با روش توصیفی‌ـ‌تحلیلی، نظام ارتباطی امویان را با تأکید بر دوره معاویه بررسی کرده است. تأکید بر دوران معاویه از این جهت است که او علاوه بر اینکه تأثیرگذارترین خلیفه اموی بود، سیاست‌هایی را پایه‌ریزی کرد که در بسیاری موارد، تا اواخر دوران امویان باقی ماند. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد در یک تقسیم‌بندی، دو رویکرد «تخریبی» و «تثبیتی» را در نظام ارتباطی امویان می‌توان شناسایی کرد. در رویکرد تخریبی، هدف اصلی، سد آگاهی مردم به فضایل اهل‌بیت (ع) بود تا الگوگیری از آنان به فراموشی سپرده شود. ساخت احادیث جعلی و تهدید و شکنجه و قتل شیعیان، بستر الگوگیری از اهل‌بیت (ع) را از بین می‌برد. در رویکرد تثبیتی، معاویه با اسطوره‌سازی از خود، عثمان و شام؛ بایکوت خبری شامیان، حمایت از فرقه‌گرایی و سرگرم کردن مردم به امور باطل با استفاده از داستان‌سرایی و شعر، زمینه تثبیت حکومت خود را در نظام نوپای پیامبر (ص) فراهم کرد؛ تا حدی که معاویه خود را نه خلیفه رسول‌الله(ص)  بلکه خلیفه خدا می‌دانست. https://gnoe.bou.ac.ir/article_67389_b6e29b5a3118a1df893090971e5d7438.pdf

انجمن علمی مطالعات اجتماعی حوزه مطالعات فرهنگی اجتماعی حوزه 2588-7017 2 3 2018 09 23 تحلیل جامعه‌شناختی گرایش‌های فکری طلاب حوزه علمیه در مورد جایگاه زن در جامعه (مطالعه‌ موردی: طلاب مرد سطح سه و چهار حوزه‌های علمیه ساکن قم و تهران با رده سنی 30 تا 50 سال) 89 122 67388 10.22081/scs.2018.67388 FA نرگس کاوند دانشجوی دکتری جامعه شناسی گروه های اجتماعی/ دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات/ تهران/ ایران زهرا حضرتی صومعه استادیار جامعه شناسی/ گروه جامعه شناسی/ دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی/ تهران/ ایران باقر ساروخانی استاد گروه جامعه شناسی/ دانشگاه تهران/ تهران/ ایران مظفرالدین شهبازی استادیار گروه علوم اجتماعی/ دانشگاه آزاد اسلامی واحد زنجان/ تهران/ ایران Journal Article 2018 05 12  در تمامی جوامع دینی، یکی از گروه­هایی که می­توانند بر موقعیت زنان در خانواده و جامعه بسیار اثرگذار باشند، صاحب­نظران و طلاب علوم دینی هستند. کشور ما نیز از چنین قاعده­ای مستثنا نیست و کسانی که به تحصیل علوم اسلامی مشغول هستند، نماینده­ کلام الهی و سخن اسلام در جامعه محسوب می‌شوند و دیدگاه و نگرششان به جایگاه زن در خانواده و جامعه، در موقعیت زنان اثرگذار است. ازآنجاکه حوزویان، صاحب کرسی سخن و محل رجوع مردم هستند، افکارشان خواسته یا ناخواسته در لایه­های پنهان و آشکار اذهان مردم جامعه و سیاست­گذاری‌‌ها و قانون­گذاری­های خرد و کلان کشور ‌‌تأثیرگذار است. این پژوهش که به روش گرنددتئوری، با نمونه‌گیری گلوله برفی و با مصاحبه نیمه‌باز انجام شده است، در پی یافتن پاسخ این ‌‌سؤال است که نگرش طلاب ساکن تهران و قم در مورد جایگاه اجتماعی زنان چیست و رویکرد آنان به مقوله­ مهم جایگاه زن در جامعه در حوزه‌های اقتصادی، فرهنگی، هنری، ورزشی، اجتماعی و سیاسی چگونه است. این پژوهش در پایان به این نتیجه رسید که نگرش طلاب مورد مطالعه در مورد جایگاه زن در جامعه را می­توان به دو دسته‌ نگرش سنتی و فراسنتی تقسیم کرد که دراین‌میان طلاب ساکن تهران وارد مرحله­ گذار از سنت به فراسنت شده و نگرش فراسنتی در آنها رشد چشمگیری کرده است؛ ولی طلاب ساکن قم به مرحله گذار نرسیده­اند و همچنان دارای نگرش سنتی هستند. https://gnoe.bou.ac.ir/article_67388_b9355843f8a72bd3a7937983a782bf8a.pdf

انجمن علمی مطالعات اجتماعی حوزه مطالعات فرهنگی اجتماعی حوزه 2588-7017 2 3 2018 09 23 نظریه و روش در علوم انسانی (نگاهی به رویکرد اسلامی و غیراسلامی) 123 151 67390 10.22081/scs.2018.67390 FA علیرضا پویا دکترای فرهنگ و ارتباطات، هیأت علمی دانشگاه صدا و سیما Journal Article 2018 05 06 در این مقاله ابتدا مباحثی مقدماتی درباره تبیین و اهمیت بحث نظریه و روش، و سپس مطلبی در خصوص عرصه‌های اجرای تحقیق به عنوان مقوله‌ای که از اهمیت ارتباط روش و نظریه حکایت دارد، مطرح شده است‌. سپس هستی­شناسی مادی و روش تحقیق مبتنی بر این رویکرد و ‌‌پیامدهای آن در علوم انسانی توضیح داده شده و در ادامه بحثی درباره معرفت‌‌شناسی و روش، صورت گرفته است. آنگاه روش و نظریه در رویکردهای جدیدِ غربی و<strong>‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ </strong>پست‌مدرن و تمایلات نواندیشان اسلامی به این رویکردها و تبعات آن بررسی شده است. در انتها نیز نظریه و روش در رویکرد اسلامی بحث شده و نتیجه گرفته‌ایم که با توجه به اهمیت این بحث در علوم انسانی، مطالعه و تبیین آن توسط اندیشمندان اسلامی، ضروری و نیازمند توجه جد‌‌ی است.  https://gnoe.bou.ac.ir/article_67390_c9dff9d596122cc4a0d78e0a53a8418a.pdf